Lř­rŠ­i­ eitt - 11. hluti. MannrÚttindi og frelsi fj÷lmi­la

┌tvÝkkun mannrÚttindaßkvŠ­a

MannrÚttindi hafa i­ulega veri­ jafna­arm÷nnum eins og Vilmundi Gylfasyni ofarlega Ý huga, en hugtaki­ hefur smßm saman vÝkka­ ˙t; samhli­a ■rˇun samfÚlaga hafa Š fleiri ■Šttir talist til mannrÚttinda. Vilmundi fannst harla lÝti­ koma til mannrÚttindaßkvŠ­a lř­veldisstjˇrnarskrßrinnar.[1] Hann fullyrti a­ Ýslensk stjˇrnv÷ld brytu mannrÚttindi ■egar ■a­ ■jˇna­i hagsmunum valdsins og nefndi a­ koma pˇlitÝska flˇttamannsins Patrick Gervasonis hef­i ˇgna­ valdinu og vi­br÷g­ yfirvalda vŠru dŠmi um birtingarmynd yfirgangs rÝkisvaldsins.[2] A­ hans dˇmi var ßrÝ­andi a­ frelsi og fri­helgi borgaranna vŠri tryggt og j÷fnu­ur haf­ur a­ lei­arljˇsi.[3] Honum var­ t.d. tÝ­rŠtt um a­ ß ═slandi vŠru ekki allir jafnir fyrir l÷gunum, a­ ■a­ hafi alltaf skipt miklu mßli hver braut af sÚr og hvernig, ■egar kemur a­ mßlsme­fer­ fyrir dˇmi.[4] Ůarna fullyrti Vilmundur a­ einn af megin■ßttum mannrÚttinda vŠri brotinn ■rßtt fyrir ßkvŠ­i um anna­ Ý stjˇrnarskrß og l÷gum, sem vekur upp ■ß spurningu hvort dugi a­ setja reglur Ý stjˇrnarskrß ef ekki er fari­ eftir ■eim. Vilmundur benti ß a­ l÷g Šttu a­ vera fß og einf÷ld, ■au vŠru fyrir borgara landsins en ekki til a­ verja ˇljˇsa hagsmunahˇpa fyrir fˇlki.[5]

١tt mannrÚttindakafli gildandi stjˇrnarskrßr vŠri nřjasti kafli hennar, og stjˇrnlagarß­i ekki Štla­ a­ fjalla sÚrstaklega um hann, var­ rß­i­ strax ßsßtt um a­ kaflanum ■yrfti a­ breyta og vÝkka ˙t skilgreiningar hugtaksins mannrÚttindi. ١rhildur Ůorleifsdˇttir sem er yfirlřstur femÝnisti, sag­i mannrÚttindakafla stjˇrnarskrßrinnar hafa veri­ sÚr ofarlega Ý huga og mikilvŠgur ■ßttur Ý endurnřjun samfÚlagsins a­ hann vŠri skřr og skilmerkilegur.[6] Stjˇrnlagarß­i­ ßkva­ a­ spyr­a saman mannrÚttindi, au­lindir og nßtt˙ruvernd til a­ undirstrika samspil ■essara ■ßtta innbyr­is. Greinilega voru kjˇsendur fylgjandi slÝkri ßherslubreytingu ■vÝ tŠp 83% greiddu atkvŠ­i me­ Ý nřrri stjˇrnarskrß yr­u nßtt˙ruau­lindir sem ekki vŠru Ý einkaeigu lřstar ■jˇ­areign.[7]

Eitt af yfirlřstum markmi­um stjˇrnlagarß­sins var a­ au­velda venjulegu fˇlki a­ leita rÚttar sÝns teldi ■a­ ß sÚr broti­ me­ nßtt˙ruspj÷llum. MannrÚttindakaflinn samanstendur af klassÝskum mannrÚttindaßkvŠ­um og řmsu nřmŠli, eins og um au­lindir, sjßlfbŠra ■rˇun og nßtt˙ru. ┴lit řmissa stjˇrnlagarß­sli­a var a­ nßtt˙ruverndarßkvŠ­in gŠtu ßtt erindi ˙t fyrir landsteinana, enda nßtt˙runni sjßlfri fengin rÚttindi gagnvart manninum, a­ su­uramerÝskri fyrirmynd. ┴kvŠ­um um fj÷lmi­la var komi­ fyrir Ý mannrÚttindakafla eins og viki­ ver­ur a­ sÝ­ar. Auk ■ess var ßkvŠ­um um tr˙ og tr˙frelsi valinn sta­ur innan mannrÚttindakaflans. Greinilegt er a­ beint lř­rŠ­i var stjˇrnlagarß­sli­um ofarlega Ý huga var­andi kirkjuskipanina enda Štla till÷gur rß­sins ■jˇ­inni a­ ßkvar­a kirkjuskipan landsins.[8] ═ a­draganda ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar um stjˇrnarskrßrdr÷gin Ý oktˇber 2012 var uppi nokkur ßgreiningur um hvernig haga bŠri ßkvŠ­um um ■jˇ­kirkjuna en um 57% greiddu atkvŠ­i me­ a­ Ý nřrri stjˇrnarskrß skyldi slÝkt ßkvŠ­i vera.[9]

Vilmundur sag­ist eins og a­rir jafna­armenn leggja ßherslu ß a­ land vŠri Ý ■jˇ­areigu og nřting ■ess ■ar me­.[10] Ni­ursta­a stjˇrnlagarß­s var­ s˙ og t÷ldu sumir stjˇrnlagarß­smenn, eins og Ůorvaldur Gylfason, a­ me­ slÝku ßkvŠ­i vŠri komi­ til mˇts vi­ ˙rskur­ mannrÚttindanefndar Sameinu­u ■jˇ­anna a­ Ýslensk fiskvei­il÷ggj÷f hafi beinlÝnis veri­ mannrÚttindabrot Ý skilningi al■jˇ­alaga. SÚ s˙ ni­ursta­a Ůorvaldar rÚtt mß b˙ast vi­ miklum deilum innan og utan dˇmstˇla ver­i mßlum skipa­ me­ ■eim hŠtti. Deilur gŠtu enn magnast ef ßkvŠ­i­ Štti einnig vi­ um orkuna Ý i­rum jar­ar og veitt ■annig eigendum au­lindanna tryggingu fyrir e­lilegum ar­i af ■eim.[11] ═ huga GÝsla Tryggvasonar var hins vegar afar mikilvŠgt a­ hagsmunasamt÷k nytu jafnrŠ­is vi­ undirb˙ning l÷ggjafar, en ni­ursta­an var­ a­ ■a­ gerist me­ ˇbeinum hŠtti.[12] Ůa­ er harla ˇlÝkt vi­horfi Vilmundar sem fannst ß sinni tÝ­ hagsmunasamt÷k řmis vera or­in of mikils rß­andi og vildi draga ˙r ßhrifum ■eirra. Lßra Magn˙sardˇttir sagnfrŠ­ingur hefur komist a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ ═slendingar hafi ekki veri­ og sÚu ekki Ý framvar­arsveit setningar mannrÚttindaßkvŠ­a og ■vÝ sÚu dr÷g stjˇrnlagarß­s ekki til ■ess fallin a­ nß ■eim markmi­um sem sˇst vir­ist eftir. Ůau sÚu einfaldlega of fram˙rstefnuleg, einkum hva­ snertir Ýmyndu­ rÚttindi nßtt˙runnar.[13]

Frelsi og sjßlfstŠ­i fj÷lmi­la

Vilmundur Gylfason sß fyrir sÚr valddreifingu, ekki a­eins Ý stjˇrnmßlum heldur lÝka Ý fj÷lmi­lun. Hann vildi a­ fj÷lmi­lar yr­u frjßlsir undan oki flokkakerfisins og rÝkisvaldsins.[14] Hann vildi gefa ˙tvarpsrekstur frjßlsan, lÝkt og var­ um mi­jan nÝunda ßratuginn. Ůegar myndbanda-byltingin svokalla­a var­ ß ÷ndver­um nÝunda ßratugnum ßlyktu­u al■ř­uflokksmenn um a­ ˇtvÝrŠtt yr­i a­ vera a­ dreifa mŠtti myndefni ß loku­um rßsum en tryggja jafnframt hagsmuni h÷funda.[15] S˙ umrŠ­a minnir ˇneitanlega ß ■ann vanda sem n˙ er sta­i­ frammi fyrir um lei­ir til a­ dreifa h÷fundav÷r­u efni ß internetinu.

١tt gert sÚ rß­ fyrir řmiss konar skřrslugj÷f af hßlfu framkvŠmdarvaldsins til l÷ggjafarvaldsins vir­ist stjˇrnlagarß­i­ ekki hafa vilja­ setja sÚrstakt ßkvŠ­i um mikilvŠgi sanns÷gli rß­herra Ý dr÷g sÝn. MargvÝsleg reynsla Vilmundar Gylfasonar af ■vÝ fj÷lmi­laumhverfi sem hann ˇlst upp vi­ og starfa­i sjßlfur Ý sannfŠr­i hann um a­ ■eir skyldu vera sjßlfstŠ­ir ■jˇnar almennings gegn spillingu, samtryggingu og misbeitingu hvers konar valds.[16] Honum virtist ■ˇ lÝti­ til Ýslenskra bla­amanna koma, a­ ■eir vŠru illa mennta­ir og kalla­i Bla­amannafÚlag ═slands äeina druslu valdsinsô.[17] Hann taldi augljˇslega vald ÷rfßrra stjˇrnmßlamanna yfir fj÷lmi­lum alltof miki­, enda voru flestir prentmi­lar tengdir stjˇrnmßlaflokkum ß einn e­a annan hßtt. Auk ■essa vildi hann a­ stjˇrnmßlamenn hyrfu alfari­ me­ Ýt÷k sÝn ˙r rß­um og nefndum rÝkisins, ■.ß m. ˙r ˙tvarpsrß­i.[18] ═ ■vÝ fj÷lmi­laumhverfi hefur ßn efa veri­ bŠ­i djarflegt og nau­synlegt a­ stofna Dagbla­i­ 1975 og segja ■a­ vera äfrjßlst og ˇhß­ô. SÝ­an ■ß hafa or­i­ miklar breytingar Ý rekstri fj÷lmi­la ß ═slandi; ljˇsvakami­lun var ger­ frjßls frß og me­ ßrinu 1986, prentmi­lar eru or­nir harla laustengdir stjˇrnmßlaflokkum og neti­ hefur breytt tjßskiptum og mi­lun efnis svo um munar.

Fjalla­ er um fj÷lmi­la Ý mannrÚttindakafla draga stjˇrnlagarß­s. Yfirlřstur tilgangur ■eirra ßkvŠ­a hljˇmar nßnast eins og Vilmundur hef­i geta­ or­a­ hann ■vÝ markmi­i­ er a­ gera a­hald almennings virkara gagnvart valdh÷fum og a­ frřja fj÷lmi­la til dß­a. LÝkast til hefur stjˇrnlagarß­i­ liti­ til ßranna fyrir efnahagshruni­ ■egar var­sta­a margra fj÷lmi­la var sama og engin og ■eir kl÷ppu­u efnahagslÝfinu og jafnvel stjˇrnmßlam÷nnum sÝfellt lof Ý lˇfa. Frelsi ■eirra og sjßlfstŠ­i er geti­ Ý mannrÚttindakafla stjˇrnlagarß­s. Vernd bla­amanna og heimildarmanna ■eirra, leyfi til upplřsinga÷flunar og -s÷fnunar er tilgreint en gert rß­ fyrir frekari tryggingu ■eirra me­ sÚrst÷kum l÷gum.[19] Raunar mŠtti fullyr­a a­ ßkvŠ­i stjˇrnlagarß­sins hva­ ■etta snertir sÚu ekki nˇgu afgerandi til a­ tryggja fj÷lmi­la sem skyldi, enda almenn l÷g alltaf ˇŠ­ri stjˇrnarskrß. ═ ■vÝ samhengi mß velta fyrir sÚr hvort ˇskřrt eignarhald ß fj÷lmi­lum n˙tÝmans sÚ hagfelldara neytendum sem ■urfa i­ulega a­ hafa sig alla vi­ a­ greina hva­a sko­unum reynt er a­ halda a­ ■eim. Fj÷lmi­lar n˙tÝmans eru s÷mulei­is mun hß­ari auglřsendum en ß­ur var, sem geta haft me­ beinum e­a ˇbeinum hŠtti ßhrif ß umfj÷llun fj÷lmi­ilsins. S÷mulei­is eru til dŠmi um a­ stjˇrnmßlamenn hafi reynt a­ snupra fj÷lmi­la me­ ■vÝ a­ eggja auglřsendur til sni­g÷ngu, lÝkt og einn ■ingma­ur Framsˇknarflokksins ger­i snemma ßrs 2014.[20]

═ dr÷gum stjˇrnlagarß­s segir a­ ÷llum sÚ frjßlst a­ safna og mi­la upplřsingum og a­eins megi setja skor­ur ■ess Ý lř­rŠ­islegum tilgangi.[21] Ůessi grein ßtti vi­ um ÷ll g÷gn, ekki a­eins opinber, en nau­synlegt er ■ˇ a­ lesa greinina saman me­ ÷­rum ßkvŠ­um sem t.d. eiga vi­ um fri­helgi einkalÝfs. Jafnframt ß a­ tryggja frelsi vÝsinda, frŠ­a og lista og me­ jafnrŠ­isreglu er banna­ a­ mismuna fˇlki eftir stjˇrnmßlatengslum.[22] ═ ■vÝ samhengi mß greina a­ stjˇrnlagarß­ hafi veri­ sammßla Vilmundi Gylfasyni og vilja­ koma Ý veg fyrir a­ listamenn margskonar, vÝsinda- og frŠ­imenn gŠtu lent Ý ■vÝ a­ fß ekki tŠkifŠri vegna stjˇrnmßlasko­ana sinna. Ůř­ingarmiki­ vŠri a­ skapandi ■Šttir samfÚlagsins t÷pu­u ekki ß hinum miklum ßhrifum stjˇrnmßlamanna.[23]

Hart var tekist ß um stjˇrnarskrßrmßli­ ß ■ingi en ekkert var­ af nřrri stjˇrnarskrß. Fyrir ■inglok 2013 var ßkve­i­ a­ fresta afgrei­slu mßlsins fram ß nřtt kj÷rtÝmabil, og sam■ykkt afbrig­i ß n˙gildandi stjˇrnarskrß til a­ einfaldara yr­i a­ ganga til atkvŠ­a um nřja.[24] ═ j˙lÝ 2013 ˇska­i forsŠtisrß­herra, Sigmundur DavÝ­ Gunnlaugsson, eftir tilnefningum stjˇrnmßlaflokka til nÝu manna stjˇrnarskrßrnefndar. Nefndin skyldi me­al annars taka mi­ af till÷gum stjˇrnlagarß­s og stjˇrnlaganefndar, ni­urst÷­u ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu Ý oktˇber 2012 og starfi stjˇrnarskrßrnefndar ß ßrunum 2005ľ2007.[25] Sigur­ur LÝndal, sem haf­i ß­ur bori­ brig­ur ß a­ rß­ skipa­ fulltr˙um almennings gŠti sami­ nřja stjˇrnarskrß, var upphaflega skipa­ur forma­ur nefndarinnar.[26] SÝ­ar tˇk Pßll ١rhallsson rß­uneytisstjˇri vi­. Nefndinni er Štla­ a­ lj˙ka st÷rfum Ý tÝma svo hŠgt ver­i a­ sam■ykkja frumvarp til stjˇrnskipunarlaga fyrir lok kj÷rtÝmabils 2017.[27] Allir flokkar ß ■ingi nß­u samkomulagi um skipan nefndarinnar. Me­fer­ stjˇrnarskrßr var ■ar me­ horfin ˙r h÷ndum borgaranna og a­ nřju komin ß forrŠ­i stjˇrnmßlaflokkanna.

BloggfŠrslan er alfari­ ß ßbyrg­ skrifanda en endurspeglar ekki ß neinn hßtt sko­anir e­a afst÷­u mbl.is, og Morgunbla­sins.

[1] Vilmundur Gylfason: Jafna­arstefna, bls. 3. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[2] Vilmundur Gylfason: RŠ­a um vantraust, bls. 4. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[3] Vilmundur Gylfason: Jafna­arstefna, bls. 2. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[4] Sama heimild, bls. 9.

[5] Vilmundur Gylfason: Jafna­arstefna, bls. 12. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[6] Vi­tal h÷fundar vi­ ١rhildi Ůorleifsdˇttur, 15. aprÝl 2014.

[7] Vef. äFyrstu umrŠ­u um stjˇrnarskrßrfrumvarp loki­ô. Sko­a­ 26. ßg˙st 2013.

[8] Vef. Sjß t.d. ArnfrÝ­ur Gu­mundsdˇttir: äTill÷gur Stjˇrnlagarß­s um tengsl rÝkis og kirkju. Bakgrunnur og merking.ô, 4. Ýslenska s÷gu■ingi­ 7. - 10. j˙nÝ 2012. Rß­stefnurit, ritstjˇri: Kristbj÷rn Helgi Bj÷rnsson, (ReykjavÝk 2013), bls. 32-33. http://skemman.is/stream/get/1946/17296/40366/1/r%C3%A1%C3%B0stefnurit_9_final.pdf, sko­a­ 24. aprÝl 2014.

[9] Vef. äFyrstu umrŠ­u um stjˇrnarskrßrfrumvarp loki­ô. Sko­a­ 26. ßg˙st 2013.

[10] Vilmundur Gylfason: Jafna­arstefna, bls. 2. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[11] Vef. Vi­tal PÚturs Fjeldsted vi­ Ůorvald Gylfason.Sko­a­ 26. ßg˙st 2013.

[12] Sjß 2. mgr. 57. gr. Ý Nř stjˇrnarskrß ═slands. Frumvarp stjˇrnlagarß­s til stjˇrnskipunarlaga 2011, ˙tgefandi Da­i Ingˇlfsson Ý samstarfi vi­ StjˇrnarskrßrfÚlagi­, ([ReykjavÝk] 2011), bls. 31 og vi­tal og vi­ GÝsla Tryggvason, 28. aprÝl 2014.

[13]Vef. Sjß: Lßra Magn˙sardˇttir: äNßtt˙ran Ý eigin rÚtti. Stjˇrnarskrß ß mannamßli. A­fer­afrŠ­ileg tilraun.ô http://stofnanir.hi.is/skagastrond/sites/files/skagastrond/Lara%20M%20-%20Natturan%20%C3%AD%20eigin%20retti%202012%20%28-14%29.pdf, sko­a­ 24. aprÝl 2014.

[14] Vilmundur Gylfason til Kjartans Jˇhannssonar: Athugasemdir um stefnuatri­i vegna kosninga. (Tr˙na­armßl. Ekki til dreifingar), bls. 2. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[15] Al■ingistÝ­indi A 1981, bls. 722-23.

[16] Jˇn Ormur Halldˇrsson: L÷glegt en si­laust, bls. 87.

[17] Sama heimild, bls. 375.

[18] Vilmundur Gylfason: RŠ­a um vantraust. G÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar.

[19] Nř stjˇrnarskrß ═slands, bls. 10-12.

[20] Vef. äVigdÝs hvetur EGF snyrtiv÷rur til a­ sni­ganga Kvennabla­i­ô, ß vefsÝ­unni visir.is, 27. febr˙ar 2014, http://www.visir.is/vigdis-hvetur-egf-snyrtivorur-til-ad-snidganga-kvennabladid/article/2014140228992, sko­a­ 3. maÝ 2014.

[21] Nř stjˇrnarskrß ═slands, bls. 10-11.

[22] Sama heimild, bls. 12.

[23] Vef. Vi­tal PÚturs Fjeldsted vi­ Ůorvald Gylfason. Sko­a­ 26. ßg˙st 2013.

[24] Sjß Vef.: L÷g nr. 91, 11. j˙lÝ 2013, Stjˇrnarskipunarl÷g um breytingu ß stjˇrnarskrß lř­veldisins ═slands, nr. 33/1944, me­ sÝ­ari breytingum, ß vef Al■ingis: http://www.althingi.is/altext/stjt/2013.091.html, sko­a­ 1. maÝ 2014.

[25] Vef. äSkipa nřja stjˇrnarskrßrnefndô, ß vefsÝ­unni mbl.is, 9. j˙lÝ 2013, http://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/07/09/skipa_nyja_stjornarskrarnefnd/, sko­a­ 30. ßg˙st 2013.

[26] Vef. äSigur­i LÝndal lÝst ekki ß stjˇrnlaga■ing - Fulltr˙ar pˇlitÝskir og kunna ekki l÷gfrŠ­iô, ß vefsÝ­unni Pressan, http://www.pressan.is/m/Article.aspx?catID=6&ArtId=23074, sko­a­ 30. ßg˙st 2013.

[27] Vef. äForsŠtisrß­herra skipar stjˇrnarskrßrnefndô, ß vef ForsŠtisrß­uneytisins, 6. nˇvember 2013, http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7766, sko­a­ 20. aprÝl 2014.


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband