Lř­rŠ­i­ eitt - 12. hluti - Ni­urst÷­ur

Undanfarinn hßlfan mßnu­ hefur BA ritger­ mÝn Ý sagnfrŠ­i um samanbur­ ß řmsum umbˇtatill÷gum Vilmundar Gylfasonar og till÷gum stjˇrnlagarß­s a­ nřrri stjˇrnarskrß fyrir ═sland veri­ birt hÚr ß blogginu. ╔g vona a­ einhverjir hafi haft gagn og gaman af lestrinum. HÚr er komi­ a­ lei­arlokum hva­ ritger­ina snertir, en Ý ni­urst÷­ukaflanum eru helstu atri­i meginmßlsins tekin saman og lokaßlyktun dregin.

"Lř­rŠ­i­ eitt er vettvangurinn a­ berjast ß" - Ni­urst÷­ur

Lř­veldisstjˇrnarskrßin var ■egar Ý upphafi ßlitin vera til brß­abirg­a, en fyrirhugu­ heildarendursko­un hennar hefur ekki enn veri­ loki­ ■rßtt fyrir st÷rf fj÷lmargra stjˇrnarskrßrnefnda. Eins og hÚr hefur veri­ raki­ ß s˙ hugmyndafrŠ­i a­ bo­a til stjˇrnlaga■ings Ý ■eim tilgangi a­ endursko­a stjˇrnarskrßna ß sÚr langa fors÷gu; Vilmundur Gylfason var einn ■eirra sem vildu efna til stjˇrnlaga■ings en af ■vÝ var­ ekki. Eftir efnahagshrun voru sÝ­an řmis skref Ý ßtt til breytinga uns stjˇrnlagarß­ tˇk til vi­ a­ skapa nřja stjˇrnarskrß.

═ ■essari ritger­ hefur veri­ leitast vi­ a­ varpa ljˇsi ß tengsl frumvarps stjˇrnlagarß­s og umbˇtatillagna Vilmundar Gylfasonar sem hann setti fram fyrir r˙mum ■remur ßratugum. Hugmyndir um frelsi einstaklinga, beint lř­rŠ­i, ßkall um valddreifingu og andsta­a vi­ mikil v÷ld stjˇrnmßlaflokka voru sem rau­ur ■rß­ur Ý kenningum Vilmundar. S÷mulei­is var­ honum tÝ­rŠtt um almannaviljann. Svipa­ mßtti greina Ý umfj÷llun stjˇrnlagarß­s sem taldi stjˇrnmßlaflokka vera of valdamikla og skortur ß skiptingu valds ßberandi. Rß­i­ var ■eirrar sko­unar a­ besta lausnin til a­ sporna vi­ spillingu og auka valddreifingu vŠri a­ auka eftirlit og a­hald vald■ßttanna innbyr­is og a­ stofna til řmiskonar eftirlitsnefnda. LÝklegt mß ■vÝ teljast a­ Vilmundur hef­i lagst gegn slÝkum hugmyndum, enda var hann ■eirrar sko­unar a­ valdastofnunum bŠri a­ fŠkka fremur en fj÷lga. Traust til stofnana samfÚlagsins haf­i dala­ mj÷g eftir efnahagshruni­ og mß Štla a­ stjˇrnlagarß­ hafi vilja­ finna lei­ir til a­ efla ■a­ a­ nřju.

Ţmsir ■eirra sem fengu sŠti Ý rß­inu h÷f­u vitna­ Ý hugmyndir Vilmundar Ý a­draganda kosninganna og nokkrir s÷g­u Ý vi­t÷lum vi­ h÷fund ■essarar ritger­ar a­ s˙ hugmyndafrŠ­i hef­i veri­ ■eim ofarlega Ý huga ■egar starf rß­sins hˇfst. Sß aragr˙i lesefnis sem rß­i­ notfŠr­i sÚr vi­ vinnu sÝna hefur ßn efa or­i­ til ■ess a­ kenningar hans ur­u a­eins hluti af ■vÝ hugmyndasafni sem a­ lokum var­ a­ frumvarpi stjˇrnlagarß­s. S÷mulei­is bygg­i rß­i­ ß vinnu ■jˇ­fundar og stjˇrnarskrßrnefnda ■annig a­ efnivi­urinn var mikill. Sumir ■eirra ■ßtta sem Vilmundur haf­i lagt hva­ mesta ßherslu ß h÷f­u misst vŠgi svo l÷ngu eftir a­ hann lag­i fram sÝnar bollaleggingar.

Horft hefur veri­ til ■ingsßlyktunartill÷gu Vilmundar sem var vi­bˇt vi­ stjˇrnarskrßrfrumvarp Gunnars Thoroddsen forsŠtisrß­herra. Margir stjˇrnlagarß­sli­ar, lÝkt og Vilmundur fyrrum, ßlitu ■Štti rÝkisvaldsins vera fleiri en hina hef­bundnu ■rjß, en t÷ldu mikilvŠgt a­ ■eir yr­u minna hß­ir hver ÷­rum og veittu hver ÷­rum meira a­hald. Vilmundur horf­i til ■eirra rÝkja ■ar sem forsetarŠ­i rÝkir og a­ hans dˇmi var ■a­ lř­rŠ­inu mikilvŠgt a­ forsŠtisrß­herra vŠri kj÷rinn beinni kosningu. Ůa­ styrkti beint lř­rŠ­i Ý sessi, enda yr­i landi­ eitt kj÷rdŠmi vi­ ■a­ val auk ■ess sem sjßlfstŠtt val forsŠtisrß­herra ß rß­uneyti sÝnu gŠti řtt undir frekari a­skilna­ framkvŠmdar- og l÷ggjafarvalds. Nokkrir fulltr˙ar Ý stjˇrnlagarß­i a­hylltust ■essa hugmyndafrŠ­i Ý upphafi, en hurfu frß henni einkum til a­ festa ■ingrŠ­i­ frekar Ý sessi. Rß­inu fannst, lÝkt og Vilmundi, a­ skřr m÷rk ■yrftu a­ vera milli vald■ßtta rÝkisins, a­ ■ingrŠ­isreglan vŠri trygg­, en tˇk a­ lokum ■ß ßkv÷r­un a­ ■ingi­ kysi forsŠtisrß­herra eftir ßbendingum ■ingmanna. Ůarna vir­ist n˙gildandi a­fer­ ger­ formlegri. Sß einstaklingur, sem stjˇrnmßlaflokkar mŠla me­ vi­ forseta, fŠr umbo­ til stjˇrnarmyndunar, en h÷fu­ framkvŠmdarvaldsins ÷­last ekki umbo­ sitt beint frß kjˇsendum. MikilvŠgast vŠri a­ forsŠtisrß­herra mynda­i rÝkisstjˇrn sem nyti trausts ■ingsins. S÷mulei­is kom fram s˙ hugmynd a­ sameina embŠtti forsŠtisrß­herra og forseta, en h˙n hlaut ekki brautargengi. ١ er forseti eftir skilgreiningu stjˇrnlagarß­s hluti framkvŠmdarvalds en ekki l÷ggjafar eins og n˙ er. Stjˇrnlagarß­i fannst mikilvŠgt a­ styrkja l÷ggjafarvaldi­, jafnvel ß kostna­ framkvŠmdarvalds. Gert var rß­ fyrir Ý till÷gum ■ess a­ ■ingmenn sem yr­u rß­herrar vikju sŠti af ■ingi og varamenn ■eirra tŠkju vi­, lÝkt og Vilmundur haf­i lagt til me­ sÝnum hugmyndum.

Eins og hÚr hefur komi­ fram var Vilmundur afar har­or­ur Ý gagnrřni sinni ß spillt embŠttismannakerfi sem hann sag­i ■jˇna hagsmunum valdsins, en birtingarmynd ■ess vŠru stjˇrnmßlaflokkarnir. Hann var s÷mulei­is har­or­ur um ■jˇnkun og tengsl stjˇrnmßlamanna vi­ fjßrmßlavaldi­. Hann lag­i rÝka ßherslu ß a­ stjˇrnmßlamenn hŠttu afskiptum sÝnum af embŠttismannaveitingum. ═ fylgiskjali me­ ■ingsßlyktunartill÷gu Vilmundar haf­i Gylfi Ů. GÝslason stungi­ upp ß a­ forseti skipa­i embŠttismenn beint ßn afskipta stjˇrnmßlamanna og yfirmenn stofnana bŠru sjßlfir ßbyrg­ ß rß­ningum lŠgra settra embŠttismanna, sem lÝklegt mß telja a­ Vilmundur hafi ßliti­ vanda­a a­fer­. Lei­ stjˇrnlagarß­sins vir­ist ekki eiga samlei­ hugarheimi ■eirra fe­ga, en rß­i­ stˇ­ frammi fyrir sams konar vanda og taldi a­ skipan embŠttismanna ■yrfti a­ vera hafin yfir allan vafa. Ni­ursta­a rß­sins var­ s˙ a­ sÚrst÷k nefnd skyldi annast val ß embŠttism÷nnum til a­ koma Ý veg fyrir a­ anna­ en kunnßtta og hŠfileikar rÚ­u hverja rß­herra og ÷nnur stjˇrnv÷ld skipu­u til starfa. Rß­i­ ger­i einnig rß­ fyrir stofnun eftirlitsnefnda; a­fer­ sem enn mß fullyr­a a­ hef­i vart hugnast Vilmundi, sem vildi fŠkka stofnunum rÝkisins.

ËhŠtt er a­ fullyr­a a­ stjˇrnlagarß­ hafi gengi­ lengra en Vilmundur var­andi ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slur og mßlskot almennings, en heimildir til slÝks eru auknar mj÷g. Hann haf­i ß­ur stungi­ upp ß rřmkun reglna um ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slur og vildi a­ almenningur kŠmi meira a­ ßkv÷r­unum. Vilmundur haf­i lagt til a­ Al■ingi ßkvŠ­i hvort atkvŠ­agrei­slur vŠru bindandi, en r÷k mß fŠra fyrir a­ sÚu ■Šr ■a­ ekki hafi ■Šr svipa­ gildi og sko­anakannanir. Hann vildi a­ ■jˇ­kj÷rinn forsŠtisrß­herrann gŠti efnt til atkvŠ­agrei­slu um nßnast hva­a mßl sem vŠri, sem gŠti talist einskonar ˙tvÝkkun ß mßlskotsrÚtti 26. gr stjˇrnarskrßrinnar.

ŮingrofsrÚttinn fŠr­i rß­i­ til ■ingsins sjßlfs sennilega til a­ treysta ■ingrŠ­i­. Vilmundur haf­i vilja­ afnema ■ingrof me­ ÷llu, enda vŠri ■a­ brot ß ■ingrŠ­isreglunni. S˙ mikilvŠga breyting a­ n˙ heldur ■ingi­ umbo­i sÝnu til kj÷rdags ■rßtt fyrir ■ingrof hefur ßn efa dregi­ ˙r vŠgi ■ess Ý hugum stjˇrnlagarß­sli­a.

Stjˇrnlagarß­i ■ˇtti lÝtil ßstŠ­a til a­ hrˇfla vi­ n˙verandi reglum um dˇmsvald enda var ger­ mikil lagabreyting Ý ■eim mßlaflokki ß ÷ndver­um tÝunda ßratug sÝ­ustu aldar. Vilmundur haf­i veri­ afar har­or­ur Ý gar­ dˇmstˇla, haf­i fullyrt a­ ■eir vŠru verkfŠri valdastofnana og Ýtreka­i mikilvŠgi sjßlfstŠ­is hŠstarÚttardˇmara. Fyrrnefnd endursko­un ß lagaumhverfi dˇmstˇla hefur lÝklega dregi­ mj÷g ˙r m÷rgum ■eim ßvir­ingum sem Vilmundur haf­i haft Ý frammi; tilgangurinn var a­ draga ˙r tengslum framkvŠmdar- og dˇmsvalds og tryggja jafnrŠ­i fˇlks fyrir l÷gum. Tengsl vald■ßttanna eru enn fyrir hendi ■vÝ rß­herra skipar dˇmara ■rßtt fyrir a­ tryggja eigi sjßlfstŠ­i dˇmstˇla me­ l÷gum og eftirlitsstofnunum. S÷mulei­is hefur dˇmsvaldi­ i­ulega legi­ undir ßmŠli eftir hrun og er ■vÝ mikilvŠgt a­ nř stjˇrnarskrßrnefnd fjalli Ýtarlega um ■a­ Ý sÝnu starfi.

┴hugi margra stjˇrnlagarß­arß­sli­a ß mannrÚttindum var au­sŠr ■egar kom a­ umsk÷pun ■ess mßlaflokks. Hugtaki­ er vÝkka­ verulega ˙t, enda falla tr˙mßl, verndun nßtt˙ru, frelsi fj÷lmi­la, hlutleysi vÝsinda- og listamanna og fleira ■ess hßttar undir mannrÚttindakaflann. ┴ ■eim ßratugum sem li­nir eru sÝ­an Vilmundur hß­i sÝna barßttu hefur skilgreiningin ß hva­ teljist til mannrÚttinda breyst mj÷g, en ni­ursta­a stjˇrnlagarß­s hefur samt veri­ gagnrřnd nokku­ og ■ˇtt ganga lengra en efni standa til, einkum hva­ snertir hugsanleg rÚttindi nßtt˙runnar sjßlfrar. Ůau mannrÚttindi sem Vilmundur bar­ist fyrir voru klassÝsk fyrstu kynslˇ­ar mannrÚttindi sem hann ßleit stjˇrnv÷ld brjˇta margvÝslega gagnvart almenningi Ý ■ßgu valdsins. Hann taldi einnig fjarri lagi a­ allir vŠru jafnir fyrir l÷gunum sem hef­u ■a­ hlutverk a­ verja hagsmuni almennings en ekki fßeinna. Hann var ■ess fullviss a­ me­ ■vÝ a­ fŠra valdi­ frekar til almennings yr­i breyting ß. Vitaskuld horf­i stjˇrnlagarß­ ekki framhjß ■ßttum eins og frelsi, j÷fnu­i og fri­helgi, en virtist leggja a­ra ßherslu ß ■ß en Vilmundur Ý mßlflutningi sÝnum. Vilmundur ßleit afar brřnt a­ draga ˙r vŠgi hagsmunahˇpa, en stjˇrnlagarß­ komst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ e­lilegt vŠri a­ hagsmuna­ilar kŠmu me­ ˇbeinum hŠtti a­ lagasetningu, enda hefur ■a­ veri­ snar ■ßttur Ý undirb˙ningi lagasmÝ­a ß undanf÷rnum ßratugum. Me­ ■vÝ er ■essum hˇpum ■ˇ fŠrt vÝ­tŠkara vald en almenningi Ý landinu og beinni a­gangur a­ l÷ggjafanum, sem var me­al ■ess sem Vilmundur bar­ist af h÷rku gegn. ١tt upptaka kvˇtakerfis Ý sjßvar˙tvegi, m÷guleg olÝuvinnsla og grÝ­arlegur fer­amannastraumur vŠru harla lÝti­ til umrŠ­u fyrir ■rjßtÝu ßrum fannst Vilmundi mikilvŠgt a­ land vŠri Ý ■jˇ­areigu og nřting ■ess me­. ┴ sÝ­astli­num ßrum hefur veri­ mj÷g horft til ■essa og deilur veri­ uppi um hvort au­lindir gŠtu veri­ Ý eigu ■jˇ­ar. Stjˇrnlagarß­ tˇk undir ■ß t˙lkun og leit svo ß a­ mikilvŠgt vŠri a­ skipa ■vÝ sess Ý stjˇrnarskrß, einkum til a­ skerpa ß eignarhaldi sjßvarau­lindarinnar, en a­rar ■ekktar og ˇ■ekktar au­lindir hljˇta falla ■ar undir s÷mulei­is.

Bent hefur veri­ ß a­ kj÷rdŠmaskipan ß ═slandi uppfylli ekki skilyr­i ÍSE um heimil frßvik, en vi­amikil breyting var ger­ ß kj÷rdŠmaskipan Ý till÷gum stjˇrnlagarß­s. Ůar skutu upp kollinum hugmyndir skyldar Vilmundar um persˇnukj÷r me­ ■vÝ a­ hŠgt yr­i a­ kjˇsa ■ingmenn ■vert ß frambo­slista auk ■ess sem gert er rß­ fyrir a­ vŠgi atkvŠ­a vŠri jafnt hvarvetna ß landinu. J÷fnun atkvŠ­avŠgis haf­i veri­ Vilmundi ofarlega Ý huga, en a­ hans mati gŠtu einmenningskj÷rdŠmi skapa­ af sÚr rÚttlßtari skiptingu ■ingsŠta. S˙ lei­ hefur ekki veri­ farin ß ═slandi sÝ­an kj÷rdŠmaskipan var breytt Ý lok sj÷tta ßratugarins og var­ ekki hluti af till÷gum stjˇrnlagarß­s. ŮvÝ ■ˇtti mikilvŠgt a­ ■ingmannafj÷ldi hvers frambo­s vŠri Ý samrŠmi vi­ atkvŠ­amagn og a­ girt yr­i fyrir einsleitni og kynjaskipting trygg­, sem mß fullyr­a a­ vŠri Ý samrŠmi vi­ jafna­arhugmyndir Vilmundar.

Fj÷lmi­lun, e­li hennar og inntak hafa teki­ ÷rum breytingum ß undanf÷runum ßrum. Stjˇrnlagarß­i­ fŠr­i skipan fj÷lmi­lunar Ý mannrÚttindakafla stjˇrnarskrßrdraga sinna, en fj÷lmi­lun var a­ s÷nnu me­ allt ÷­rum hŠtti en n˙ en ß tÝma Vilmundar. Ůa­ ß vi­ jafnt um form sem efnist÷k. ═t÷k stjˇrnmßlaflokka voru grÝ­arleg ■ß, en hann vildi auka vŠgi rannsˇknarbla­amennsku. Til ■ess ■urftu fj÷lmi­lar allir a­ ver­a sjßlfstŠ­ari, frjßlsari, ˇhß­ari. ١tt frelsi Ý fj÷lmi­lun hafi sÝ­an a­ nokkru veri­ tryggt ß ═slandi hefur valdi­ yfir ■eim fŠrst ˙r h÷ndum stjˇrnmßlamanna til fyrirtŠkjaeigenda, hagsmunahˇpa og fjßrmagnseigenda. ═ ■vÝ breytta umhverfi lag­i stjˇrnlagarß­ rÝka ßherslu ß a­ frelsi og sjßlfstŠ­i mi­lanna vŠri tryggt og a­hald me­ ■eim og frß ■eim vŠri gert virkara. S÷mulei­is var ÷llum veitt heimild til upplřsinga÷flunar, svo fremi sem fri­helgi einkalÝfsins vŠri virt. Rß­i­ horfir ■arna ßn efa til ■eirrar miklu byltingar sem or­i­ hefur me­ tilkomu internetsins; ■ar sem nř tegund fj÷lmi­lunar hefur or­i­ til ß ÷flugum samskiptavefjum.

A­ framans÷g­u sÚst a­ vÝ­a ßtti stjˇrnlagarß­ samlei­ me­ Vilmundi Gylfasyni Ý ■eim ■ßttum sem bornir voru saman og annars sta­ar ekki. Eins og ß­ur sag­i bar nafn hans ß gˇma fljˇtlega eftir hrun og fj÷lm÷rgum ■ˇtti miki­ til einar­legs mßlflutnings hans koma. ═ ■jˇ­fÚlagi Ý upplausn hlaut a­ vera huggun a­ geta horft til sk÷rulegs stjˇrnmßlamanns ˙r fortÝ­ sem me­ ˇvŠgnu or­alagi benti ß brotalamir samfÚlagsins og hvernig vŠri hŠgt a­ sn˙a til betri vegar. Fram hefur komi­ a­ margir ■eirra sem bu­u sig fram til stjˇrnlaga■ings voru a­dßendur Vilmundar og sko­ana hans en a­rir sÝ­ur. Ritun nřrrar stjˇrnarskrßr er vi­amiki­ verkefni, enda leita­i stjˇrnlagarß­i­ vÝ­a fanga Ý efnis÷flun sinni. Me­al ■ess sem ■a­ horf­i til og rŠddi var hugmyndafrŠ­i Vilmundar og lŠrife­ra hans.

Helst mß heyra samhljˇm Ý andst÷­u vi­ vald stjˇrnmßlaflokka og ˇsk um auki­ rÚttlŠti. Rß­i­ var einnig, lÝkt og Vilmundur ßfjß­ Ý a­ draga ˙r spillingu, efla valddreifingu og a­hald milli vald■ßtta rÝkisins, en fann lei­ir til ■ess sem a­ hluta hef­u vart hugnast Vilmundi me­ ■vÝ a­ treysta ß talsvert eftirlitskerfi. ŮŠttir eins og j÷fnun atkvŠ­avŠgis og sanngj÷rn kj÷rdŠmaskipting hafa um ßratuga skei­ veri­ til umrŠ­u ß ═slandi og er n˙ svo komi­ a­ erlendar eftirlitsstofnanir hafa gert athugasemdir vi­ ßstandi­. Ůa­ er ■vÝ fyrir l÷ngu or­in ■÷rf ß sßtt, og mßtti Ý till÷gum rß­sins greina hugmyndir keimlÝkar Vilmundar, sÚrstaklaga um heimild kjˇsenda til a­ velja ■vert ß lista. Margt ■ess sem gefur a­ lÝta Ý dr÷gum rß­sins byggist ß klassÝskum hugmyndum um hva­ rita­ skuli Ý stjˇrnarskrß og anna­ er Ývi­ byltingarkenndara, lÝkt og nßtt˙ruverndarhluti mannrÚttindakaflans. Stjˇrnlagarß­ rŠddi m÷guleika ß beinu kj÷ri forsŠtisrß­herra, en vildi ekki ˇgna ■ingrŠ­inu me­ a­ fara ■ß lei­. ┴ undanf÷rnum ßratugum hefur s÷mulei­is řmsu af ■vÝ sem Vilmundur taldi ■urfa breytinga vi­ veri­ komi­ fyrir me­ nřjum hŠtti. Frelsi Ý fj÷lmi­lum, ■renging ■ingrofsrÚttar og nřskipan dˇmsmßla eru til marks um ■a­. Ůa­ voru ekki bein tengsl milli ni­urst÷­u stjˇrnlagarß­s og hugmynda Vilmundar Gylfasonar. Hins vegar ßttu ■Šr margt sameiginlegt, eins og hÚr hefur sřnt fram ß. Hin ˇbeinu ßhrif ľ rŠ­ur Vilmundar, kenningar og hugmyndafrŠ­i ľ fÚkk marga til a­ velta fyrir sÚr hvernig unnt vŠri sn˙a v÷rn Ý sˇkn og breyta samfÚlaginu til betri vegar.

BloggfŠrslan er alfari­ ß ßbyrg­ skrifanda en endurspeglar ekki ß neinn hßtt sko­anir e­a afst÷­u mbl.is, og Morgunbla­sins.


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband