BloggfŠrslur mßna­arins, jan˙ar 2015

"Lř­rŠ­i­ eitt er vettvangurinn til a­ berjast ß"

╔g hef teki­ ■ß ßkv÷r­un a­ birta BA ritger­ mÝna Ý sagnfrŠ­i hÚr ß blogginu. ═ ritger­inni varáger­ur samanbur­ur ß ■eim breytingum sem Vilmundur Gylfason bo­a­i ß sÝnum tÝma og ■vÝ sem krafist var eftir efnahagshruni­ me­ sÚrstakri ßherslu ß till÷gur stjˇrnlagarß­s a­ nřrri stjˇrnarskrß. Vilmundur vildi a­ stjˇrnarskrßnni yr­i beitt til breytinga ß innvi­um samfÚlagsins og kom fram me­ řmsar till÷gur til ■ess. Kanna­ var hvert Vilmundur sˇtti hugmyndir sÝnar og hva­a samspil er milli ■eirra og nßlgunar stjˇrnlagarß­sli­a a­ verki sÝnu. á═ ritger­inni var horft til ■rˇunar stjˇrnarskrßrinnar og ■eirraábreytinga hafa veri­ ger­ar ß henni ß lř­veldistÝmanum. Fjalla­ varáum rß­gefandi stjˇrnlagarß­ og hva­a hlutverk ■vÝ var Štla­. Vegna lengdar ritger­arinnar munáÚg birta einn kafla Ý einu uns allt er komi­. Ritger­in ver­ur hÚr a­ mestu ˇbreytt frß upprunalegu ˙tgßfunni - fyrir utan minnihßttar breytingar vegna framrßsar tÝmans.á

Vilmundur

Inngangur

Vilmundur Gylfason setti ekki a­eins mark sitt ß samtÝ­ sÝna ■au tŠp 35 ßr sem hann lif­i, heldur lif­u hugmyndir hans um endurbŠtur ß Ýslensku stjˇrnkerfi ßfram.[1] Eftir a­ hann sneri til ═slands frß nßmi Ý Bretlandi ßri­ 1973 beitti hann sÚr fyrir umbˇtum ß Ýslensku samfÚlagi, ekki sÝst Ý stjˇrnsřslu, lagasetningu og dˇmsvaldi. Hann starfa­i sem menntaskˇlakennari og vann vi­ ljˇsvaka- og prentmi­la. SÝ­an hasla­i hann sÚr einnig v÷ll Ý stjˇrnmßlum sem ■ingma­ur og rß­herra. Hann var jafna­arma­ur a­ hugsjˇn lÝkt og mß sjß Ý or­um hans og sag­ist sjßlfur fremur a­hyllast franska jafna­armennsku en ■ß ■řsku. ═ anda ■ess kva­st hann vilja gera l÷glega uppreisn Ý grasrˇtinni me­al fˇlksins og stokka upp gamla flokkakerfi­.[2] Til a­ s˙ uppreisn vŠri m÷guleg taldi Vilmundur breytinga ■÷rf ß grundvallaratri­um stjˇrnarskrßrinnar. Hann lag­i til atl÷gu vi­ ■a­ sem hann kalla­i samtryggingarkerfi stjˇrnmßlaflokkanna me­ stofnun Bandalags jafna­armanna ßri­ 1983, en Kvennaframbo­i­ var­ til ß svipu­um tÝma, sem haf­i s÷mulei­is veruleg ßhrif ß stjˇrnmßl ß ═slandi. ١tt flokkakerfi­ lif­i ■a­ herhlaup af mß fulllyr­a a­ till÷gur Vilmundar hafi haft varanleg ßhrif. á

═ kj÷lfar efnahagshrunsins ß ═slandi hausti­ 2008 mßtti t.d. i­ulega heyra nafn Vilmundar nefnt Ý tengslum vi­ endurreisn landsins. ┴k÷f andsta­a vi­ kerfi sem hygla­i vinum og vandam÷nnum kom upp ßsamt hßvŠru ßkalli um skipulags- og stefnubreytingar. Flokkakerfi­ var har­lega gagnrřnt og var ■vÝ m.a. kennt um hvernig fˇr ßsamt veikum eftirlitsstofnunum.á Einnig var vÝsa­ til slitinnar og ˇskřrrar stjˇrnarskßr.[3] Svo var a­ sjß sem margir ■eirra sem kr÷f­ust breytinga eftir hruni­, ■ar ß me­al sumir ■eirra sem bu­u sig fram til stjˇrnlaga■ings, hafi horft til kenninga Vilmundar sem fyrirmyndar a­ umbˇtum. á

═ ■essari rannsˇkn ver­ur fjalla­ um hugmyndafrŠ­i og umbˇtatill÷gur Vilmundar Gylfasonar og ■Šr bornar saman vi­ or­rŠ­una eftir bankahruni­ og till÷gur stjˇrnlagarß­s. Kanna­ ver­ur hvert Vilmundur sˇtti hugmyndir sÝnar og hva­a samspil er milli ■eirra og nßlgunar stjˇrnlagarß­sli­a a­ verki sÝnu. Jafnframt ver­ur horft til samfÚlagsßstands ß hvorum tÝma. ١tt nafn hans hafi or­i­ fyrirfer­armiki­ Ý or­rŠ­u samfÚlagsins eftir efnahagshruni­ og vitna­ Ý rŠ­ur hans og rit ver­a fŠr­ fyrir ■vÝ r÷k a­ till÷gur hans hafi fremur haft ˇbein en bein ßhrif ß ni­urst÷­ur stjˇrnlagarß­s. Hugmyndir ■ess komu vÝ­a a­, rÚtt eins og Vilmundar sjßlfs. HugmyndafrŠ­i hans ßtti sÚr almennt uppruna Ý lř­rŠ­is- og frelsishugsjˇnum 17. og 18. aldar, Ý kenningabanka franskra jafna­armanna, anarkista og fleiri pˇlÝtÝskra hugsu­a. Svipa­ ß vi­ um vinnu stjˇrnlagarß­s sem leita­i fanga vi­ vinnu sÝna hva­anŠva a­ og komst jafnvel a­ svo rˇttŠkum ni­urst÷­um a­ ■a­ hlaut ßk˙rur fyrir.

Umbˇtatill÷gur Vilmundar h÷f­u sumar nß­ framgangi gegnum stjˇrnmßlin ß ═slandi. Breytingar og ■rˇun hafa or­i­ verulegar ß svi­i fj÷lmi­lunar, innan dˇmskerfisins og stjˇrnsřslu sÝ­an hann lag­i fram hugmyndir sÝnar. ŮvÝ lag­i stjˇrnlagarß­ a­rar og oft minni ßherslu ß fj÷lmarga ■Štti en ■ˇtt hef­i ■urfa ■rjßtÝu ßrum fyrr. Greint ver­ur hvar stjˇrnlagarß­ og Vilmundur ßttu samlei­ og hvar ekki, sem vir­ist oft frekar endurspeglast Ý hugarfari ■vÝ sem er a­ baki till÷gunum en ni­urst÷­unni sjßlfri. Sřnt ver­ur a­ samhljˇm mß sjß Ý andst÷­u vi­ vald stjˇrnmßlaflokka, leit a­ lei­um til a­ draga ˙r spillingu og l÷ngun til a­ efla beint lř­rŠ­i. Stjˇrnlagarß­ lÝkt og Vilmundur lag­i ßherslu ß valddreifingu og a­hald milli vald■ßtta rÝkisins. S˙ mikla ßhersla sem rß­i­ lag­i ß a­ nß taumhaldi ß einst÷kum ■ßttum rÝkisvaldsins me­ auknu valdbo­i og eftirlitsstofnunum er varla s˙ lei­ sem Vilmundur hef­i vali­ enda var hann ■eirrar sko­unar a­ fŠkka bŠri stofnunum rÝkisins. Eitt og anna­ er lÝkt me­ hugmyndum stjˇrnlagarß­s og Vilmundar um hvernig breg­ast skuli vi­ ßratugal÷ngum deilum um j÷fnun atkvŠ­isrÚttar milli kj÷rdŠma en anna­ er ˇlÝkt. Stjˇrnlagarß­li­um ■ˇtti einna byltingakenndast Ý till÷gum sÝnum a­ gefa kjˇsendum kost ß grei­a atkvŠ­i ■vert ß frambo­slista sem haf­i einnig veri­ me­al hugmynda Vilmundar.á Vi­horf til mannrÚttinda hefur vÝkka­ ˙t og breyst mj÷g undanfarin ■rjßtÝu ßr; ■vÝ eru till÷gur stjˇrnlagarß­s efnislega nokku­ lagt frß kenningum Vilmundar og ß suman hßtt svo byltingakenndar a­ rß­i­ hefur legi­ undir ßmŠli fyrir ■Šr. ┴ hinn bˇginn mß vÝ­a sjß keimlÝka sanngirnis- og rÚttlŠtiskr÷fu og hann hÚlt fram Ý ÷llum mßlflutningi sÝnum. S˙ tillaga Vilmundar a­ kjˇsa forsŠtisrß­herra beinni kosningu var mj÷g Ý anda hrifningar hans ß franskri stjˇrnskipan og mikilvŠg lei­ til a­ treysta valdm÷rk Ý stjˇrnsřslunni. S˙ a­fer­ var Ý upphafi nokkrum stjˇrnlagarß­sli­um hugstŠ­ og h˙n rŠdd Ý ■aula. Ni­ursta­a rß­sins var a­ slÝkt beint kj÷r Š­sta yfirmanns framkvŠmdarvaldsins gŠti m.a. ˇgna­ ■ingrŠ­inu og ■vÝ var­ ÷nnur lei­ ofan ß sem ■ˇtti heldur styrkja ■a­.

Stjˇrnlagarß­Eftir Vilmund liggja mikil skrif, bˇkakaflar, vi­t÷l og bla­agreinar sem hÚr ver­ur stu­st vi­ til a­ ˙tskřra hugmyndafrŠ­i hans. Einnig ver­a ■ingmßl hans og rŠ­ur teknar til sko­unar, einkum tvŠr ■ar sem hann annars vegar tilkynnti um stofnun Bandalags jafna­armanna og hins vegar ˙tlista­i grundvallaratri­i ■au sem lßgu a­ baki stjˇrnmßlastefnu ■ess. Jafnframt ver­ur byggt ß Švis÷gu hans, L÷glegt en si­laust eftir Jˇn Orm Halldˇrsson, frß ßrinu 1985 og nßmsritger­ eftir Jˇn Egilsson.[4] Fyrsta mßl Vilmundar sem ■ingmanns Bandalags jafnar­armanna var ■ingsßlyktunartillaga um ger­ frumvarps til stjˇrnskipunarlaga um a­greiningu l÷ggjafar- og framkvŠmdarvalds.[5] S˙ tillaga ver­ur sko­u­, en fylgiskj÷l me­ henni voru greinar eftir Gylfa Ů. GÝslason og Ëlaf Jˇhannesson sem birtust Ý tÝmaritinu Helgafelli ßri­ 1945 ßsamt yngri grein eftir flutningsmanninn sjßlfan.[6] Ůau skrif skipa veigamikinn sess, enda bygg­i Vilmundur hugmyndir sÝnar mj÷g ß ■eim. Einnig ver­ur horft til skrifa frŠ­imanna um rÝki og rÝkisvald ß bor­ vi­ Svan Kristjßnsson, Ragnhei­i Kristjßnsdˇttur, Ëlaf Jˇhannesson og Gianfranco Poggi.[7] á

Nokkur meginatri­i Ý Ýslenskri stjˇrnsřslu og stjˇrnskipan, sem Vilmundi voru ofarlega Ý huga,ver­a greind Ý ritger­inni. Ůau ver­a borin saman vi­ ■Šr hugmyndir sem komu upp eftir hrun, einkum skrif og till÷gur stjˇrnlagarß­s. Vi­ greininguna ver­ur stu­st vi­ vi­t÷l h÷fundar og annara vi­ nokkra stjˇrnlagarß­sli­a og greinaskrif ■eirra fyrir og eftir veru ■eirra Ý rß­inu. Leitast var vi­ a­ hafa kynjaskiptingu ■eirra sem jafnasta og a­ ■eir hef­u komi­ a­ st÷rfum mismunandi nefnda innan rß­sins. Sumir vildu rŠ­a st÷rf sÝn og hugmyndir vi­ h÷fund en a­rir vildu fremur fß sendan spurningalista.[8] Einhverjir vildu ekki lßta nafns sÝns geti­ og ver­ur ■a­ virt Ý hvÝvetna.á FrŠ­imenn hafa rřnt nokku­ Ý ßstŠ­ur og m÷gulegar aflei­ingar efnahagshrunsins og tengsl ■ess vi­ kr÷fu um endurreisn og endurskipulagningu samfÚlagsins. Nokkur slÝk rit voru h÷f­ til hli­sjˇnar til a­ skerpa skilning h÷fundar. Mß ■ar nefna skrif tveggja stjˇrnlagarß­sli­a, ■eirra EirÝks Bergmanns Einarssonar, stjˇrnmßlafrŠ­ings og Ůorvaldar Gylfasonar, hagfrŠ­ings og brˇ­ur Vilmundar.[9] Ůorvaldur lÝkt og fleiri hefur bent ß a­ stjˇrnarskrßm hafi i­ulega veri­ breytt eftir samfÚlagsßf÷ll e­a miklar breytingar. Gu­ni Th. Jˇhannesson, Ëlafur Arnarson, Gu­r˙n Johnsen, ┴sgeir Jˇnsson og breski bla­ama­urinn Roger Boyes hafa allir velt hruninu, ßstŠ­um ■ess og aflei­ingum fyrir sÚr og var horft til ■eirra.[10] Vi­ skrifin voru einnig h÷f­ til hli­sjˇnar nokkur rit um heimspeki stjˇrnmßlanna, um e­li rÝkis og rÝkisvalds og s÷gulegan bakgrunn vestrŠns lř­rŠ­isskipulags.[11] Loks ver­urá viki­ a­ frumvarpi stjˇrnlagarß­s og greinarger­ me­ ■vÝ ßsamt ritinu Nř stjˇrnarskrß ═slands sem er ni­ursta­a vinnu rß­sins.[12] á

Nokku­ hefur veri­ skrifa­ um stjˇrnarskrßrmßl og st÷rf stjˇrnlagarß­s ß li­num ßrum. I­ulega hefur veri­ horft til ßstŠ­na ■ess a­ stofna­ var til rß­sins, einstakra greina frumvarpsins, og hva­ standi Ý vegi stjˇrnarskrßrbreytinga.[13] Frumvarp stjˇrnlagarß­s hefur hins vegar ekki veri­ bori­ saman vi­ kenningar pˇlÝtÝsks ßhrifavalds ß bor­ vi­ Vilmund Gylfason, lÝkt og gert ver­ur hÚr.

Ritger­in skiptist Ý fimm meginkafla auk ni­ursta­na. ═ fyrsta kafla er greint frß kenningum Vilmundar og ßhrifavalda hans og ■Šr settar Ý samfÚlagslegt samhengi. NŠstu ■rÝr kaflar eru einskonar millistef ■ar sem horft er til or­rŠ­unnar sem var­ til Ý kj÷lfar hrunsins, kr÷funnar um breytt samfÚlag og hvernig nafn Vilmundar bar ß gˇma Ý ■vÝ samhengi. Uppruni og ■rˇun stjˇrnarskrßrinnar ver­ur rakinn og ger­ grein fyrir tilur­ stjˇrnlagarß­s. Ůar ver­a skrif řmissa ■eirra sem sˇttust eftir e­a nß­u kj÷ri til stjˇrnlagarß­s greind og huga­ a­ Ý hva­a smi­jur ■eir leitu­u eftir hugmyndum. Fimmti og efnismesti kaflinn snřr a­ samanbur­i ß meginatri­um hugmynda Vilmundar og stjˇrnlagarß­sins. Um er a­ rŠ­a gagnrřni hans ß Šgivald stjˇrnmßlaflokka og kr÷fu hans um skřra a­greiningu rÝkisvaldsins og skipan hinna ■riggja ■ßtta ■ess ľ l÷ggjafar-, dˇms- og framkvŠmdarvalds ľ sem tengist m.a. hugmyndum um beint kj÷r forsŠtisrß­herra.á ŮvÝ skyld eru sjˇnarmi­ sem snerta skipun embŠttismanna rÝkisins. A­ sama skapi ver­ur horft til ■ess hvernig Vilmundur og stjˇrnlagarß­ fj÷llu­u um mßlskotsrÚtt og ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slur. Sjˇnum ver­ur beint a­ mannrÚttindaßkvŠ­um stjˇrnarskrßr og ekki sÝst kj÷rdŠmaskipan og kr÷funni um jafnt vŠgi atkvŠ­a. Afsta­a Vilmundar og stjˇrnlagarß­s til fj÷lmi­la ver­ur einnig borin saman.

-----

Ljˇsmynd af Vilmundi Gylfasyni er fengi af vef Al■ingis og ljˇsmynd af stjˇrnlagarß­i af fÚsbˇkarsÝ­u rß­sins.á

[1] Sjß t.d. ┴g˙st Einarsson: ä╔g vil byltingu og blˇ­ô Vi­tal Karls Th. Birgissonar ritstjˇra vi­ ┴g˙st Einarsson sem birtist Ý Helgarpˇstinum 2. nˇvember 1995, Greinasafn fyrra bindi. ┌rval greina og erinda um stjˇrnmßl, menningu og menntun, ([ReykjavÝk] 2007), bls. 141.á Titill ritger­arinnar er fenginn ˙r hßtÝ­arrŠ­u sem Vilmundur Gylfason flutti ß H˙savÝk 17. j˙nÝ 1975, sjß: äVi­ viljum bŠtt og umfram allt ge­felldara ■jˇ­fÚlag. HßtÝ­arrŠ­a flutt ß H˙savÝk 17. j˙nÝ sl.ô, TÝminn 24. j˙nÝ 1975, bls. 10.

[2] Vilmundur Gylfason: RŠ­a um vantraust, 23. nˇvember 1982, g÷gn ˙r fˇrum Jˇns Orms Halldˇrssonar. RŠ­una er a­ finna Ý Al■ingistÝ­indum B 1982-1983, d.801- 806 en hÚr ver­ur stu­st vi­ samhljˇ­a frumrit Vilmundar.

[3] Vef. äŮarf a­ breyta stjˇrnarskrßnni?ô, Spurt og svara­ ß vef Stjˇrnlagarß­shttp://stjornlagarad.is/upplysingar/spurt-og-svarad/, sko­a­ 7. aprÝl 2014.

[4] Jˇn Ormur Halldˇrsson: L÷glegt en si­laust. Stjˇrnmßlasaga Vilmundar Gylfasonar (ReykjavÝk 1985) og Jˇn Egilsson: äSi­spilling og si­bˇt: ■jˇ­fÚlagsgagnrřni Vilmundar Gylfasonar 1975-1978ô, ˇbirt BA ritger­ Ý sagnfrŠ­i (H═), 1997.

[5] Al■ingistÝ­indi A 1982, bls. 802.

[6] Ëlafur Jˇhannesson: äHuglei­ingar um stjˇrnarskrßnaô, Helgafell (1945), bls. 104-113; Gylfi Ů. GÝslason: äLř­rŠ­i og stjˇrnfesta. Huglei­ingar um stjˇrnskipunarmßli­ô, Helgafell (1945), bls 114-123 og Vilmundur Gylfason: äFranskt stjˇrnarfar og Ýslenskar a­stŠ­ur. Huglei­ingar um breytta stjˇrnarskrßô, TÝmariti­ Mßl■ing (1979).

[7] Svanur Kristjßnsson: äFrß nřsk÷pun lř­rŠ­is til ˇhefts flokkavalds. Fjˇrir forsetar ═slands 1944-1996ô, SkÝrnir 186 (Vor 2012); äLř­rŠ­isbrestir Ýslenska lř­veldisins. Frjßlst framsal fiskvei­iheimilda.ô SkÝrnir, 187. ßr (Haust 2013); Ragnhei­ur Kristjßnsdˇttir: äEfasemdir um ■ingrŠ­i.ô, ŮingrŠ­i ß ═slandi. SamtÝ­ og saga, ritstjˇrn: Ragnhildur Helgadˇttir o.fl. (ReykjavÝk 2011); Ëlafur Jˇhannesson: L÷g og rÚttur (ReykjavÝk 1985) og Gianfranco Poggi: äThe Formation of the Modern State and the Institutionalization of Ruleô, Handbooká of Historical Sociology (London 2003), ritstjˇrar Gerard Delanty og Engin F. Isin.

[8] Spurningar til stjˇrnlagarß­si­a sneru a­ hversu mikilvŠgt ■eim hef­i ■ˇtt a­ upprŠta spillingu, Ýhuga kj÷r embŠttismanna og vald stjˇrnmßlamanna auk myndunar valdablokka. RŠtt var um ■rÝskiptingu rÝkisvaldsins, kj÷rdŠmamßl og j÷fnun atkvŠ­arÚttar. RŠdd var s˙ hugmynd a­ kjˇsa forsŠtisrß­herra beint. S÷mulei­is var viki­ a­ hve ofarlega stjˇrnlagarß­sli­um hef­i veri­ Ý huga afnßm ■ingrofsrÚttar e­a ■renging hans. áEinnig var spurt umábeint lř­rŠ­i, ßkvŠ­i um mannrÚttindi svo sem eignarrÚtt, tjßningarfrelsi og e­li hagsmunasamtaka. Ůeir voru einnig spur­ir hva­ hef­i or­i­ til ■ess a­ ■eir bu­u sig fram, hva­a hugmyndafrŠ­i hef­i veri­ ■eim efst Ý huga og hvort hugmyndir Vilmundar Gylfasonar hef­u haft ßhrif ß ■ß,fyrir og ß me­an st÷rfum stjˇrnlagarß­s stˇ­.

[9] EirÝkur Bergmann Einarsson: Iceland and the International Financial Crisis:Boom, bust and Recovery (Basingstoke 2014) og Ůorvaldur Gylfason: äFrom Collapse to Constitution: The Case of Icelandô, CESifo Working Paper Series No. 3770, (June 2012).

[10] Gu­ni Th. Jˇhannesson: Hruni­:═sland ß barmi gjald■rots og upplausnar (ReykjavÝk 2009);á Ëlafur Arnarson: Sofandi a­ feig­arˇsi (ReykjavÝk 2009); Gu­r˙n Johnsen: Bringing Down the Banking System: Lessons from Iceland (Basingstoke 2014);á ┴sgeir Jˇnsson: Why Iceland: How One of the World's Smallest Countries Became the Meltdown's Biggest Casualty (New York 2009) og Roger Boyes: Meltdown Iceland: How the Global Financial Crisis Bankrupted an Entire Country (London 2009).

[11] Atli Har­arson: äNeyddur til a­ vera frjßlsô, Afarkostir. Greinasafn um heimspeki (ReykjavÝk 1995); Gu­mundur Hßlfdanarson: ═slenska ■jˇ­rÝki­ uppruni og endim÷rk (ReykjavÝk 2001); John Locke: Ritger­ um rÝkisvald, Ýslenzk ■ř­ing eftir Atla Har­arson (ReykjavÝk 1986); Michael Mann: äThe Autonomous Power of the Stateô, States in History, ritstjˇri John A. Hall (Oxford 1989); Pßll Sk˙lason: äRÚttlŠti, velfer­ og lř­rŠ­i. Hlutverk si­frŠ­innar Ý stjˇrnmßlumô, PŠlingar II (ReykjavÝk 1989); James Rachels: Stefnur og straumar Ý si­frŠ­i (ReykjavÝk 1997) og StefanÝa Ëskarsdˇttir: äŮingrŠ­i ver­ur tilô, ŮingrŠ­i ß ═slandi, samtÝ­ og saga, Ritstjˇrn Ragnhildur Helgadˇttir og fleiri (ReykjavÝk 2011).

[12] äFrumvarp til stjˇrnskipunarlaga ßsamt skřringum.ô Stjˇrnlagarß­. Umsjˇn me­ ˙tgßfu: Agnar Bragi Bragason, AndrÚs Ingi Jˇnsson, Gu­bj÷rg Eva H. Baldursdˇttir, Sif Gu­jˇnsdˇttir, Ůorsteinn Fr. Sigur­sson, (ReykjavÝk 2011) og Nř stjˇrnarskrß ═slands. Frumvarp stjˇrnlagarß­s til stjˇrnskipunarlaga 2011, ˙tgefandi Da­i Ingˇlfsson Ý samstarfi vi­ StjˇrnarskrßrfÚlagi­á ([ReykjavÝk] 2011).

[13] Sjß: Sigur­ur Hˇlmar Kristjßnsson: äStjˇrnlagarß­, saga ■ess og hlutverkô, ˇbirt BA ritger­ Ý l÷gfrŠ­i (HA), 2012; Brynhildur Bolladˇttir: äTill÷gur stjˇrnlagarß­s a­ ßkvŠ­i Ý stjˇrnskipunarl÷gum um framsal rÝkisvalds til al■jˇ­astofnanaô, ˇbirt BA ritger­ Ý l÷gfrŠ­i (H═), 2012; ┴sgeir Einarsson: äMßlskotsrÚttur forseta ═slandsô, ˇbirt BA ritger­ Ý stjˇrnmßlafrŠ­i (H═), 2012; Salka MargrÚt Sigur­ardˇttir: äEr vilji allt sem ■arf? Hvers vegna norrŠna velfer­arstjˇrnin haf­i ekki erindi sem erfi­i vi­ breytingar ß stjˇrnarskrß lř­veldisins ═slandsô, ˇbirt BA ritger­ Ý stjˇrnmßlafrŠ­i (H═), 2014 og Einar Franz Ragnars: äFrß B˙sßhaldabyltingu til Stjˇrnlaga■ings : hver eru tengslin ß milli B˙sßhaldabyltingarinnar og Stjˇrnlaga■ings?ô, ˇbirt BA ritger­ Ý stjˇrnmßlafrŠ­i (Bifr÷st) 2011.

BloggfŠrslan er alfari­ ß ßbyrg­ skrifanda en endurspeglar ekki ß neinn hßtt sko­anir e­a afst÷­u mbl.is, og Morgunbla­sins.


Spßdˇmi Hitlers fylgt eftir

Ůar sem 27. jan˙ar mun vera um ver÷ld alla til minningar um Helf÷rina langar mig a­ birta hÚr grein sem Úg skrifa­i ßsamt Aroni Erni Brynjˇlfssyni sagnfrŠ­ingi. Greinin birtist fyrst Ý S÷gnum ßri­ 2013.

Ůegar Ýt÷k kirkjunnar fˇru ■verrandi Ý Vestur-Evrˇpu og kenningar um j÷fn mannrÚttindi ur­u til, fengu gy­ingar a­ lifa og stunda kaupskap sinn og vi­skipti nßnast Ý fri­i. Um mi­ja 19. ÷ld kom fram kenningin um nßtt˙ruvali­ bygg­ ß kenningum Charles Darwins um uppruna tegundanna og a­ hinir hŠfustu lifi af. VÝsindamenn yfirfŠr­u kenningarnar ß samfÚlag manna ■.ß m. nßtt˙rufrŠ­ingurinn Francis Galton, lÝffrŠ­ingurinn Alexis Carrel og nßtt˙rufrŠ­ingurinn Ernst Haeckel. Kenningar spruttu upp um a­ germanski kynstofninn vŠri sterkastur og hreinastur allra, afkomandi g÷fugs kynstofns arÝa, ■a­an sem ÷llu hinu fagra, sterka og gˇ­a stafa­i, me­an andstŠ­an vŠri spilltur og ˙rkynja­ur Šttstofn gy­inga.[1] AusturrÝski rith÷fundurinn Stefan Zweig lřsti hvernig stjˇrnmßlin fˇru ekki varhluta af ■essari hugmyndafrŠ­i me­ uppgangi bolsÚvisma, fasisma og nasisma og sag­i: äfyrst og fremst er ■ˇ ■jˇ­ernishyggjan s˙ erkiplßga, sem eitra­ hefur blˇma evrˇpskrar menningarô.[2]

Hugmyndir um a­ gy­ingar vŠru af nßtt˙rulegum ßstŠ­um 䡊­riô fÚkk byr undir vŠngi vÝ­a Ý Evrˇpu og til var­ hugtaki­ ägy­ingavandamßlô sem vÝsindamenn jafnt sem prestar og stjˇrnmßlamenn s÷g­u a­ ■yrfti a­ leysa. Bl÷­, tÝmarit, bŠkur og bŠklingar sem bo­u­u and˙­ ß gy­ingum, voru gefin ˙t og lesin spjaldanna ß milli. ŮvÝ mß sjß a­ hugmyndin um a­ gy­ingar vŠru ß einhvern hßtt ˇŠ­ri og Ý raun nßnast rÚttdrŠpir, haf­i skoti­ rˇtum l÷ngu ß­ur en Adolf Hitler komst til valda sem foringi Ůri­ja rÝkisins.

Greinin sem hÚr fer ß eftir er hluti rannsˇknar h÷funda ß helf÷rinni Ý tengslum vi­ nßmskei­i­ Hitler og ■jˇ­ernisjafna­arstefnan, vori­ 2011. Markmi­ rannsˇknarinnar var fyrst og fremst a­ lřsa a­draganda og upphafi helfararinnar, en h÷fundar sko­u­u einnig kenningar ■ess efnis a­ h˙n hafi ekki ßtt sÚr sta­, e­a vŠri stˇrlega or­um aukin. Ger­ ver­ur grein fyrir hugmyndum um lausnir ß ägy­ingavandamßlinuô og yfirlřsingu Hitlers um ˙trřmingu gy­inga efndu ■eir til styrjaldar Ý Evrˇpu. Einnig ver­ur ger­ tilraun til a­ svara hvort ■a­ sem gert var hafi veri­ me­ vitund og vilja ˇbreyttra borgara og hvort helf÷rin hafi veri­ skipul÷g­ frß upphafi.

  1. Hver var spßdˇmurinn?

Eitt af verkefnum Nasistaflokksins eftir a­ hann haf­i nß­ v÷ldum Ý Ůřskalandi ßri­ 1933 var a­ finna lausn ß ägy­ingavandamßlinuô. Tveir hßttsettir foringjar Ý flokknum komu fram me­ hugmyndir Ý maÝ-hefti Nationalsozialische Monatshefte sama ßr. Annar ■eirra var Achim Gercke, nřskipa­ur sÚrfrŠ­ingur innanrÝkisrß­uneytisins Ý kyn■ßttamßlum. Honum var umhuga­ a­ losna vi­ gy­inga ˙r landinu enda vŠri ekki lausn a­ safna ■eim saman Ý eigin loku­ samfÚl÷g. ŮvÝ stakk Gercke upp ß skipul÷g­um brottflutningi ■eirra frß Ůřskalandi enda ßleit hann hugsanlegt a­ gy­ingar gŠtu ■annig or­i­ ■jˇ­, besta ˙rrŠ­i­ vŠri a­ koma ■eim kerfisbundi­ fyrir ß einum sta­.[3] Hinn var Johann von Leers, helsti hugmyndasmi­ur Nasistaflokksins Ý kyn■ßttamßlum, en honum fannst kj÷ri­ a­ gy­ingum yr­i fundi­ landsvŠ­i fjarri Evrˇpu ■ar sem flutningur til PalestÝnu vŠri ˇm÷gulegur, einkum vegna hŠttu ß ßrekstrum vi­ m˙slÝma. Leers taldi Madagaskar, undan austurstr÷nd AfrÝku, kj÷rinn ßfangasta­ ■vÝ Ý nřju f÷­urlandi gŠtu gy­ingar gert nßkvŠmlega ■a­ sem ■ß lysti ßn ■ess a­ trufla a­ra Ýb˙a veraldarinnar.[4]

Alkunna er a­ ■essi lei­ var ekki valin, heldur voru gy­ingar Ý Ůřskalandi smßm saman einangra­ir fÚlagslega og banna­ a­ hafa nokkur samskipti vi­ arÝa. Gy­ingum var gert a­ lßta af ÷llum st÷rfum fyrir hi­ opinbera og var meina­ a­ gegna ßbyrg­arst÷rfum sem kr÷f­ust samneytis vi­ arÝa. SÝ­ar voru helstu eignir og fyrirtŠki gy­inga ger­ upptŠk og ˙rslitadˇmurinn, spßdˇmur foringjans, Adolfs Hitlers vof­i yfir.

═ jan˙arlok 1939 ßvarpa­i Hitler ■řska ■ingi­ og bo­a­i skilyr­islausa ˙trřmingu gy­inga kŠmi til annarrar styrjaldar, ■vÝ hann tr˙­i a­ nßin samvinna og tengsl vŠru milli au­ugra gy­inga, sˇsÝalista og bolsÚvika. ŮvÝ snerist äspßdˇmurô Hitlers um a­ drŠgi al■jˇ­legt au­vald ver÷ldina inn Ý heimsstyrj÷ld yr­i ni­ursta­an ekki sigur bolsÚvismans og ■ar me­ gy­inga, heldur alger ˙trřming ß kynstofni ■eirra Ý Evrˇpu.[5]

  1. Spßdˇmnum fylgt eftir

Mor­ ß äˇŠskilegum einstaklingumô h÷f­u tÝ­kast Ý Ůřskalandi fyrir strÝ­, t.d. älÝknarmor­ô ß andlega og lÝkamlega f÷tlu­um ■řskum ■egnum, sem ßttu eftir a­ hafa ßhrif ß a­fer­ir Ý ˙trřmingarb˙­um sÝ­ar.[6]

═ kj÷lfar innrßsar ■řska hersins Ý Pˇlland 1. september 1939 var Hitler ßkve­inn Ý a­ ˙tnefna Hans Frank, fyrrverandi l÷gmann Nasistaflokksins, landstjˇra almenna stjˇrnunarumdŠmisins (e. General Government) sem ßtti a­ ver­a a­alheimkynni innfŠddra.[7] SÝ­ar ßtti a­ flytja slava, pˇlska gy­inga og sÝ­ar alla a­ra gy­inga til k÷ldustu hÚra­a SovÚtrÝkjanna. Hugmyndir um brottflutning voru ■vÝ enn uppi, en Štlunin var a­ fangarnir pu­u­u Ý helkulda nor­urhjarans, uns ■eir lÚtust ˙r hungri, sj˙kdˇmum og vosb˙­. Ůeir sem vŠru ˇhŠfir til vinnu yr­u drepnir miskunnarlaust ßn nokkurrar tafar.[8]

┴Štlun um ä■jˇ­ernishreinsunô (e. ethnic cleansing) Ý Pˇllandi var hrundi­ af sta­ me­ sam■ykki Hitlers. Sex sÚrsveitir SS (■. Einsatzgruppen) ■ustu inn Ý landi­ og h÷f­u heimild til a­ skjˇta alla sem sřndu minnsta mˇt■rˇa vi­ handt÷ku e­a virtust lÝklegir til vandrŠ­a. Strangar si­areglur gilda almennt Ý herna­i, sem ger­i sÚrsveitunum erfitt fyrir ■egar ganga ßtti milli bols og h÷fu­s ß pˇlska a­linum, klerkastÚttinni og menntastÚttinni. ١ sveitirnar vildu ekki styggja ■řska herinn tˇkst ■eim a­ myr­a um 60 ■˙sund manns.[9] Ekki vir­ist hafa veri­ erfitt a­ finna b÷­la, viljuga a­ leggja sitt af m÷rkum vi­ a­ ■ˇknast Hitler og lßta spßdˇm hans rŠtast. Ůa­ vir­ist engu mßli hafa skipt hvar Ý stÚtt ■essir menn voru; hermenn, l÷greglumenn, i­na­armenn e­a skrifstofumenn virtust allir tilb˙nir a­ ■jˇna foringjanum.

Tveimur d÷gum eftir a­ innrßsarߊtluninni Barbarossa[10] var hrundi­ af sta­ lag­i Heinrich Himmler, yfirma­ur SS sveitanna, fram allsherjarߊtlun fyrir ■ß sem fengju ■a­ hlutverk a­ endurskipuleggja b˙setu ■jˇ­a og ■jˇ­arbrota Ý hernumdum l÷ndum. Hugmyndin var a­ flytja rÝflega 30 milljˇnir slava, ■.e. Pˇlverja, TÚkka og Slˇvaka, auk stˇra hˇpa gy­inga hva­anŠva a­ ˙r Evrˇpu til vesturhluta SÝberÝu. Ůarna var kominn einangra­ur samasta­ur fyrir gy­inga og slava ■ar sem ■eir a­ lokum dŠju ˙t.

  1. Hva­ ger­ist eftir innrßs Ůjˇ­verja Ý SovÚtrÝkin?

Reinhard Heydrich, einn helsti hugmyndasmi­ur helfararinnar, fÚkk leyfi Hitlers til a­ framfylgja ߊtluninni um a­ äfri­aô hertekin hÚru­ SovÚtrÝkjanna eftir innrßsina Ý SovÚtrÝkin Ý j˙nÝ 1941. Sendar voru fjˇrar dau­asveitir frß Pˇllandi Ý kj÷lfar innrßsarhersins til a­ ägera uppô vi­ gy­inga sem voru virkir Ý Komm˙nistaflokknum, en einnig mßtti handtaka alla ■ß sem voru taldir sty­ja flokkinn. Vart fer ß milli mßla a­ Heydrich og hans menn h÷f­u mj÷g frjßlsar hendur. ═ sjßlfu sÚr var nˇg fyrir me­limi dau­asveitanna a­ gera rß­ fyrir a­ gy­ingar sem ur­u ß vegi ■eirra vŠru komm˙nistar, til a­ ■eir teldust rÚttdrŠpir.[11]

Fyrstu mor­in ß gy­ingum eftir innrßsina Ý Austur-Pˇlland og SovÚtrÝkin voru framin ■ann 24. j˙nÝ 1941 Ý litlum bŠ Ý Lithßen. Ůann 3. j˙lÝ 1941 sta­festi foringi dau­asveitarinnar Ý Luzk, Ý austurhluta Pˇllands, a­ hafa heimila­ m÷nnum sÝnum a­ skjˇta 1160 karlkyns gy­inga til bana.[12] LithßÝskir ■jˇ­ernissinnar Ý Kowno tˇku ■ßtt Ý mor­unum me­ ■vÝ a­ berja gy­inga til bana me­ kylfum ß me­an fˇlk safna­ist saman umhverfis og fylgdist me­ af ßkafa. Sumar mŠ­ur h÷f­u b÷rn sÝn me­ til a­ sřna ■eim ärÚttlßtô mor­ me­an ■řsku hermennirnir stˇ­u ßlengdar og tˇku ljˇsmyndir sÚr til skemmtunar.[13] Mor­um af ■essu tagi fj÷lga­i mj÷g og Ý ßg˙st 1941 h÷f­u 10 til 12 ■˙sund gy­ingar og komm˙nistar veri­ myrtir.

Hitler mun hafa veri­ ßnŠg­ur me­ gang mßla Ý SovÚtrÝkjunum en kraf­ist ■ess a­ yfirma­ur Gestapo, Heinrich MŘller, sŠi til ■ess a­ foringjar dau­asveitanna kŠmu framvegis ÷llum skřrslum var­andi a­stŠ­ur gy­inga og aft÷kur raklei­is til hans. Dr. Joseph Goebbels ßrˇ­ursrß­herra var­ einnig mj÷g ßnŠg­ur vi­ lestur skřrslnanna, taldi ßrangurinn frßbŠran og Ý kj÷lfari­ lřsti hann yfir a­ spßdˇmur Hitlers vŠri a­ rŠtast.[14]

A­ ˙trřma komm˙nÝsku stjˇrnkerfi og ■ar me­ arfleif­ gy­inga var­ sameiginlegt markmi­ yfirmanna ■řska hersins og yfirmanna dau­asveitanna. Afskiptaleysi hersins skipti h÷fu­mßli fyrir dau­asveitirnar svo ■Šr fengju a­ athafna sig a­ vild. M÷rgum yfirm÷nnum hersins fannst drßpin vera nau­synleg til a­ hefna fyrir ofbeldi og glŠpi sem Ůjˇ­verjar hef­u ■urft a­ ■ola af hßlfu gy­inga ßsamt ■vÝ a­ hei­ur Ůřskalands og stolt Š­ri kynstofnsins vŠri Ý h˙fi. Íll or­ hinna viljugu herforingja ur­u hvatningaror­, me­an or­ ■eirra sem m÷glu­u og ■ˇtti a­ger­irnar ekki sřna minnsta vott um hermennsku voru hunsu­.[15]

Mor­in ß gy­ingum tˇku ß sig a­ra mynd ■egar dau­asveitirnar hŠttu a­ drepa karlmenn eing÷ngu, og hˇfu a­ myr­a eiginkonur og b÷rn sem gŠtu sˇst eftir hefnd sÝ­ar.[16]

  1. A­fer­irnar ■rˇast

HŠstrß­endur Ůri­ja rÝkisins litu ß mor­in ß gy­ingum sem lokalausnina ß gy­ingavandamßlinu Ý Evrˇpu. ١ er greinilegt a­ Ý upphafi var ferli­ harla losaralegt og ˇskipulagt. SagnfrŠ­ingum hefur ekki komi­ saman um hver bar ßbyrg­ ß ÷llum ßkv÷r­unum en spjˇt ■eirra flestra beinast a­ Hitler sjßlfum sem var foringi rÝkisins, Š­sti yfirma­ur hersins og bar ■vÝ ßbyrg­ ß ÷llum herna­arlegum a­ger­um.[17]

Nokkrir frŠ­imenn, ■.ß m. ■řski sagnfrŠ­ingurinn Martin Broszat, hafa efast um a­ Hitler hafi nokkurn tÝma gefi­ skřra skipun um a­ hefja ferli­ sem sÝ­ar var­ ■ekkt sem helf÷rin. Ůa­ hafi smßm saman ■rˇast ˙t frß ß­urnefndum a­ger­um ßrin 1941 og 1942. Ůessi ni­ursta­a byggir fremur ß skorti ß heimildum en raunverulegri vitneskju um hva­ ger­ist.[18] A­rir hafa fullyrt a­ Hitler hafi einungis gefi­ fyrirskipun munnlega, ÷fugt vi­ lÝknardrßpin Ý Ůřskalandi, ■ar sem fyrirskipunin var skjalfest.[19]

Ůegar liti­ er ß ■rˇun helfararinnar, og ■.a.l. lokalausnarinnar, kemur Ý ljˇs a­ eitt fj÷ldamor­ leiddi af ÷­ru. Mor­in ß f÷tlu­um og ■roskaheftum ■řskum ■egnum, sem voru a­ mestu framkvŠmd me­ eiturgasi, voru upphafi­ sem sannfŠr­i Š­stu menn Nasistaflokksins a­ fj÷ldamor­ vŠru framkvŠmanleg. A­fer­irnar sem nasistar beittu voru breytilegar, Ý upphafi voru gy­ingar jafnvel skotnir til bana ß sta­num. Ůeir sem gßtu unni­ voru sendir raklei­is Ý fangab˙­ir e­a Ý gy­ingahverfin, ■ar sem hungursney­, kuldi og sj˙kdˇmar drˇgu flesta til dau­a. Til eru dŠmi um a­ skotvopn hafi veri­ notu­ Ý fanga- og ˙trřmingarb˙­unum til a­ flřta fyrir og skila ßsŠttanlegum ßrangri, enda ■ˇtti gasi­ ekki alltaf ßrei­anlegt. Ëbreyttir ■řskir borgarar virtust rei­ub˙nir a­ horfa framhjß e­a jafnvel taka ■ßtt Ý mor­um ß saklausu fˇlki sem ■eim haf­i veri­ talin tr˙ um a­ vŠri 䡊­raô.[20]

Himmler og flestir undirmenn hans ßttu­u sig ß a­ fljˇtlegra og gagnlegra vŠri a­ koma ÷llum gy­ingum fyrir Ý sÚrv÷ldum b˙­um utan Ůřskalands. Ůar gŠtu mor­in gengi­ hra­ar fyrir sig, ■ar sem enginn kŠmist ß sno­ir um ■au og au­veldara yr­i a­ leyna a­stŠ­um fanga innan veggja b˙­anna. ËhŠtt er a­ fullyr­a a­ ■eir hafi vilja­ leyna sannleikanum af ˇtta vi­ vi­br÷g­ ■řsku ■jˇ­arinnar og umheimsins.[21]

  1. Flutningar hefjast

LÝklegt er a­ allar a­ger­ir gegn gy­ingum hafi ■urft sam■ykki Hitlers, en honum var or­i­ ljˇst a­ gangur strÝ­sins vŠri smßm saman a­ breytast til hins verra fyrir Ůřskaland. Innrßsin Ý SovÚtrÝkin gekk illa og varla voru til nŠgilega margar jßrnbrautarlestir til a­ flytja b˙na­ og g÷gn til e­a frß vÝglÝnunni og enn sÝ­ur fyrir allsherjarflutninga gy­inga austur ß bˇginn. SvŠ­in sem nasistar rÚ­u yfir Ý austri voru hugsu­ sem lÝfsrřmi fyrir Ůjˇ­verja (■. Lebensraum) en jafnframt fyrir ■jˇ­ernishreinsanir enda voru sovÚskir gy­ingar drepnir ■ar ■˙sundum saman. Hitler taldi allar a­ger­ir gegn ■eim gy­ingum sem eftir voru Ý Evrˇpu, hvort heldur sem vi­ vÝglÝnurnar e­a fyrir aftan ■Šr, yr­u a­ bÝ­a betri tÝma ■vÝ a­ger­irnar ■ˇttu of ßhŠttusamar. ═ nßmunda vi­ andstŠ­inga ■řska herli­sins var hŠtta ß a­ upp kŠmist um ofsˇknir gegn gy­ingum og ßform um lokalausnina.

═ ßg˙st 1941, ■egar fregnir bßrust af fyrirskipun StalÝns um flutning 600 ■˙sund sovÚskra ■egna af ■řskum uppruna (e. Volga Germans) til Vestur-SÝberÝu og Nor­ur-Kasakstans, skipti Hitler um sko­un og ßkva­ a­ brottflutningur gy­inga austur hŠfist um mi­jan september. Erfitt er a­ fullyr­a hvort ■essi ßkv÷r­un Hitlers hafi veri­ vi­br÷g­ vi­ a­ger­um StalÝns en Štla mß a­ svo hafi veri­. Hitler haf­i tali­ grÝ­arlega nau­syn ß flutningunum svo hŠgt vŠri a­ taka endanlega ß gy­ingavandamßlinu, sem hef­i seti­ of lengi ß hakanum. Frekari tafir ß lokalausn gy­ingavandamßlsins vŠru ˇßsŠttanlegar enda bŠru gy­ingar ßbyrg­ ß strÝ­inu og skyldu n˙ sjß spßdˇminn uppfylltan.[22]

Um mi­jan september var tilkynnt a­ gy­ingar Ý tÚkknesku verndarrÝkjunum BŠheimi og MŠri skyldu tafarlaust fluttir austur ß bˇginn. Fyrsti ßfangasta­ur ■eirra myndi vera pˇlsku hÚru­in, sem h÷f­u veri­ undir handarja­ri nasista Ý r˙m tv÷ ßr, en eftirlifendur yr­u fluttir lengra austur vori­ eftir.

SagnfrŠ­ingurinn Ian Kershaw vir­ist ekki vera sannfŠr­ur um a­ beint samhengi sÚ milli flutninga gy­inga austur og mor­a­ger­a gagnvart ■eim. Hann telur lÝklegra a­ einhvers konar vÝxlverkun hafi ßtt sÚr sta­ ■ar sem eitt leiddi af ÷­ru uns ÷rvŠntingin hafi or­i­ til a­ Š­stu menn Nasistaflokksins gengu nßnast af g÷flunum var­andi drßpsa­fer­ir sÝ­ustu ■rj˙ ßr strÝ­sins. Kershaw segir heldur engar heimildir vera til um skipulag­a ߊtlun var­andi ■jˇ­armor­ ß ■essum tÝma. Ůrßtt fyrir ■essi or­ Kershaws mß ekki gleyma ■vÝ a­ a­ger­ir gegn gy­ingum hˇfust af miklum krafti snemmsumars 1941, bygg­ar ß spßdˇmsrŠ­u Hitlers. Ůeir sem ■Šr framkvŠmdu vildu ˇlmir sanna sig og leggja lˇ­ sÝn ß vogarskßlarnar vi­ a­ ■ˇknast Ůri­ja rÝkinu og foringjanum. Eftir a­ Hitlers veitti Heydrich heimild til äfri­unarô hertekinna hÚra­a SovÚtrÝkjanna, fj÷lga­i mor­unum ß sk÷mmum tÝma og fj÷lmargir nasistaforingjar sřndu miki­ frumkvŠ­i vi­ a­ stemma stigu vi­ gy­ingavandamßlinu ß yfirrß­asvŠ­um sÝnum. Eftir a­ flutningar ß gy­ingum hˇfust austur ß bˇginn, gengu allar a­ger­ir vonum framar fyrir Nasistaflokkinn en fj÷lmargra gy­inga bei­ dau­inn einn.[23] Opinber ߊtlun um algert ■jˇ­armor­ ßtti eftir a­ lÝta dagsins ljˇs innan fßrra mßna­a.

  1. Rß­stefnan Ý Wannsee

Ůann 20. jan˙ar 1942 voru margir af Š­stu forystum÷nnum Ůri­ja rÝkisins samankomnir ß rß­stefnu sem sÝ­an hefur veri­ kennd vi­ fundarsta­inn, Wannsee Ý ˙thverfi BerlÝnar. Ůar var sam■ykkt ߊtlun um lokalausnina ß gy­ingavandamßlinu. Rß­stefnan stˇ­ stutt, hugsanlega ekki nema Ý 90 mÝn˙tur. Fj÷ldamor­in sem ■egar voru hafin fengu ß sig formlega mynd og sam■ykkt var ߊtlun um a­ allir gy­ingar Ý Ůřskalandi, Ý ■eim l÷ndum sem hernumin h÷f­u veri­ og jafnvel vÝ­ar Ý ßlfunni, skyldu fluttir til nau­ungarvinnu og Ý ˙trřmingarb˙­ir Ý almenna stjˇrnunarumdŠminu Ý Pˇllandi. Athygli vekur a­ Hitler tˇk ekki ■ßtt Ý Wannsee-rß­stefnunni en vissi lÝklega af henni.[24] A­ mati Ians Kershaws er ■a­ ■ˇ ekki ÷ruggt, en foringinn haf­i ßrÚtta­ or­ sÝn ˙r äspßdˇmsrŠ­unniô um ÷rl÷g gy­inga nokkrum d÷gum fyrir rß­stefnuna.[25] Markmi­ ■eirra sem sˇttu rß­stefnuna hefur a­ ÷llum lÝkindum veri­ a­ ■ˇknast foringjanum; n˙ haf­i lei­in a­ lokalausninni veri­ mˇtu­. Ekki eru allir frŠ­imenn sammßla um efni Wannsee-rß­stefnunnar. Einn ■eirra, ■řski sagnfrŠ­ingurinn Ernst Nolte, gengur svo langt a­ hafna tilvist hennar Ý bˇk sinni, Der europńische BŘrgerkrieg, 1917ľ1945, en lÝtur um lei­ algerlega framhjß ■vÝ a­ ■ßtttakendur rß­stefnunnar hafi sta­fest a­ ■eir hafi veri­ vi­staddir og eins a­ fundarger­ir hennar sÚu til.[26] Ůa­ er harla merkilegt a­ virtur sagnfrŠ­ingur skuli horfa framhjß slÝkum heimildum um atbur­ sem ßtti eftir a­ hafa afgerandi ßhrif ß s÷gu helfararinnar og gera hana Ý raun opinbera.

Fyrstu ˙trřmingarb˙­irnar voru Ý borginni Kulmhof Ý nor­anver­u Pˇllandi ■ar sem fj÷lmargir sovÚskir gy­ingar dˇu af v÷ldum eiturgass og a­rir voru skotnir til bana. ═ ˙trřmingarb˙­um ß bor­ vi­ Treblinka var teki­ til vi­ notkun gasklefa sem ■ˇtti mikil framf÷r. Himmler ßkva­ a­ breyta starfsheiti Auschwitz og Majdanek fangab˙­anna Ý ˙trřmingarb˙­ir, ■ar sem fßrra bei­ anna­ en skjˇtur dau­dagi.[27] ═ Auschwitz var hŠtt a­ nota kolsřring e­a koleinoxÝ­ og teki­ a­ nota blßsřru ■ess Ý sta­.[28] Til marks um hversu skipulega var gengi­ til verks er ߊtla­ a­ um 75 til 80 af hundra­i fˇrnarlamba helfararinnar hafi enn veri­ ß lÝfi um mi­jan mars 1942, en ellefu mßnu­um sÝ­ar hafi a­eins um fjˇr­ungur ■eirra enn veri­ lÝfs.[29] Fyrir ßrslok 1942 t÷ldu yfirmenn SS sveitanna sjßlfir a­ um 4 milljˇnir gy­inga vŠru lßtnar.[30]

Evrˇpskir gy­ingar voru drepnir hvenŠr sem fŠri gafst Ý ßlfunni ß ßrunum 1941 til 1945, ß g÷tum ˙ti, Ý orrustum e­a eftir ■Šr, vi­ leifturßrßsir, heima Ý gy­ingahverfunum, Ý fanga- og ˙trřmingarb˙­um e­a vi­ flutninginn Ý ■Šr. Ůa­ sřnir a­ tilraun var ger­ til a­ lßta spßdˇm Hitlers rŠtast, nˇgu margir voru tilb˙nir a­ ■ˇknast foringjanum Ý verki.

  1. Efasemdarmennirnir

Til eru ■eir sem fullyrt hafa a­ helf÷r nasista gegn gy­ingum sÚ uppspuni frß rˇtum og hafi aldrei ßtt sÚr sta­. Ůeir sem ■annig tala afneita ■vÝ a­ ■jˇ­armor­ hafi veri­ frami­ ß gy­ingum Ý sÝ­ari heimsstyrj÷ld og fullyr­a a­ saga helfararinnar sÚ samsŠri gy­inga um a­ gera hlut ■eirra sem mestan ß kostna­ annarra hˇpa sem fˇru einnig illa ˙t ˙r strÝ­inu. Ůeir benda ß a­ rÝkisstjˇrn Ůri­ja rÝkisins hafi alls ekki haft opinbera stefnu um ˙trřmingu gy­inga, sem er ekki frßleitt, og a­ tilgangurinn me­ ˙trřmingarb˙­um og gasklefum hafi ekki veri­ a­ myr­a gy­inga. Ůeir segja mun fŠrri gy­ingar hafa lßtist en opinberlega hefur veri­ haldi­ fram og a­ fleiri arÝar en gy­ingar hafi lßtist Ý ˙trřmingarb˙­um. Ůau r÷k hafa einnig heyrst a­ nasistar hef­u ekki haft tÝma til a­ myr­a allan ■ennan fj÷lda fˇlks. Yfirleitt stangast ni­urst÷­ur ■eirra sem hafna helf÷rinni ß vi­ sagnfrŠ­ileg g÷gn og heimildir sem til eru, enda i­ulega bygg­ar ß fyrirfram gefnum forsendum. ١ hafa ■ess hßttar r÷k veri­ notu­ Ý rÚttarh÷ldum yfir grunu­um strÝ­sglŠpam÷nnum, t.d. Klaus Barbie, äslßtraranum frß Lyonô, en verjandi hans taldi engu meiri glŠp a­ senda gy­inga Ý gasklefa en a­ berjast vi­ ■jˇ­ir eins og VÝetnama e­a PalestÝnumenn, sem vŠru a­ reyna a­ losa sig undan erlendu valdi.[31]

Ernst Nolte telur r÷k ■eirra sem hafna helf÷rinni ekki alveg ˙t Ý blßinn og ßstŠ­ur ■eirra oft vir­ingarver­ar. Hann hefur haldi­ ■vÝ fram a­ ßstŠ­a ■ess a­ dau­asveitirnar myrtu fj÷lda gy­inga ß austurvÝgst÷­vunum hafi veri­ äfyrirbyggjandi ÷ryggisrß­st÷funô ■vÝ fj÷ldi gy­inga hafi tilheyrt andspyrnuhreyfingum ß svŠ­inu. ١ alls ekki megi setja Nolte Ý hˇp ■eirra sem hafna helf÷rinni alfari­, ■ˇtti bandarÝska sagnfrŠ­ingnum Deboruh Lipstadt, h÷fundi bˇkarinnar Denying the Holocaust, einkar ˇ■Šgilegt a­ svo virtur sagnfrŠ­ingur skyldi vera ■essarar sko­unar og taldi ■a­ gefa mßlsta­ ■eirra sem andmŠltu helf÷rinni byr undir bß­a vŠngi.[32] Eftir a­ bˇk Lipstadt kom ˙t h÷f­a­i breski rith÷fundurinn David Irving mei­yr­amßl ß hendur henni og ˙tgßfufÚlaginu ■ar sem hann hÚlt fram a­ ˙tiloka­ vŠri a­ milljˇnir gy­inga hef­u veri­ myrtar Ý gasklefum nÚ a­ gy­ingaofsˇknir hef­u veri­ skipulag­ar. Hann fullyrti einnig a­ ˙trřmingarb˙­irnar Ý Auschwitz vŠru sÝ­ari tÝma tilb˙ningur. Skemmst er frß ■vÝ a­ segja a­ Irving var ä˙rskur­a­ur afneitari Helfararinnar [sic], gy­ingahatari og kyn■ßttahatari og sag­ur vera nasistavinur, sem hef­i falsa­ s÷guna mßlsta­ ■eirra til framdrßttarô.[33]

  1. Ëbreyttir borgarar ľ viljugir b÷­lar e­a saklaus verkfŠri?

Daniel Jonah Goldhagen, stjˇrnmßlafrŠ­iprˇfessor vi­ Harvard, skrifa­i afar umdeilda bˇk um helf÷rina, Hitler┤s Willing Executioners sem vakti ■egar mikla athygli. Hann fullyrti a­ Ý Ůřskalandi hef­i skapast sÚrst÷k ger­ gy­ingahaturs, sem hann kalla­i ädrßpskenndan gy­ingafjandskapô (e. eliminationist antisemitism). Ůar hef­u nasistar or­i­ herrar samfÚlags, gegnsřr­u af fjandskap Ý gar­ gy­inga, sem ger­i afar rˇttŠka og ÷fgafulla lei­ til upprŠtingar ■eirra framkvŠmanlega.[34]

Goldhagen hÚlt ■vÝ einnig fram a­ ■řskir gerendur helfararinnar, konur jafnt sem karlar, hafi komi­ fram vi­ gy­inga ß ■ann grimmilega, hrottalega og banvŠna hßtt sem raun bar vitni, ■vÝ ■a­ ■ˇtti einfaldlega rÚtt og nau­synlegt. S÷mulei­is hafi langvarandi, heiftarlegt og inngrˇi­ hatur mikils meirihluta ■řsku ■jˇ­arinnar ß gy­ingum veri­ ßstŠ­a l÷ngunar a­ losna vi­ ■ß ˙r samfÚlaginu me­ ÷llum tiltŠkum rß­um. Megin■ema bˇkarinnar var ■vÝ a­ allir Ůjˇ­verjar, hßir og lßgir, ungir sem aldnir, rÝkir og fßtŠkir, vŠru jafn sekir.

HitlerĹs Willing Executioners hlaut fßdŠma vi­t÷kur hjß almenningi, einkum Ý Ůřskalandi, en frŠ­im÷nnum fannst Goldhagen ganga of langt. Hann vŠri of dˇmhar­ur Ý gar­ ■řsku ■jˇ­arinnar og liti framhjß ßral÷ngum rannsˇknum frŠ­imanna ß helf÷rinni til ■ess eins a­ ■jˇna fyrirframgefinni hugmynd. Ian Kershaw og ■řski sagnfrŠ­ingurinn Eberhard Jńckel fullyrtu a­ bˇkin vŠri lÚleg og bŠtti litlu sem engu vi­ skilning manna ß upphafi helfararinnar.[35] Kershaw drˇ Ý efa ni­urst÷­u Goldhagens um a­ a­stŠ­ur Ý Ůřskalandi hef­u veri­ gerˇlÝkar ■eim sem annars sta­ar ■ekktust og s÷mulei­is vŠri ˇlÝklegt a­ allir Ůjˇ­verjar hef­u veri­ gallhar­ir gy­ingahatarar. Kershaw var ■ˇ ■eirrar sko­unar a­ frŠ­imenn Šttu erfitt me­ a­ andmŠla skrifum Goldhagens, enda vŠru ■au svo kraftmikil og tilfinninga■rungin a­ almennur lesandi gŠti ßliti­ frŠ­ileg sv÷r veikluleg, ˇsannfŠrandi og bŠru keim af rÚttlŠtingu ß ■vÝ sem gerst hef­i. Hann taldi jafnvel a­ nř kynslˇ­ try­i frŠ­im÷nnum sÝ­ur ■vÝ har­ari mˇtr÷k sem ■eir kŠmu me­.[36]

SagnfrŠ­ingurinn David Bankier, sem fŠddist Ý Ůřskalandi en ˇlst upp Ý ═srael, segir a­ mor­in ß gy­ingum hafi skili­ eftir sig dj˙p ÷r Ý sßlum margra sem ■urftu a­ taka ■ßtt Ý ■eim. Sektarkenndin hafi gert m÷rgum ■eirra ˇm÷gulegt a­ lifa Ý sßtt vi­ eigin samvisku, me­an fyrir a­ra hafi ■etta veri­ ästˇrkostlegir tÝmarô.[37] Svo vir­ist einnig vera a­ a­fer­irnar vi­ mor­in hafi fengi­ ß sig einhvers konar ˇgnvŠnlegan ŠvintřrablŠ lÝkt og menn hafi ekki vilja­ tr˙a ■vÝ sem raunverulega hafi gerst.[38] ١ mß fullyr­a a­ vitneskja um fj÷ldamor­in einskor­a­ist ekki vi­ hermenn, ■vÝ fj÷lmargir ˇbreyttir borgarar h÷f­u nŠgja vitneskju um stefnu nasista til a­ ßtta sig ß atbur­arßsinni.

═ nˇvember og desember ßri­ 1944 var hˇpur ■řskra borgara Ý Aachen yfirheyr­ur af hßttsettum foringjum ˙r tˇlftu herdeild BandarÝkjahers. Mikil sektarkennd og vanlÝ­an vegna ÷rlaga gy­inga var ßberandi me­al hinna yfirheyr­u, auk ■ess sem ■eir vi­urkenndu a­ mj÷g hef­i veri­ ß ■eim broti­. Flestir h÷f­u heyrt s÷gusagnir af me­fer­inni ß gy­ingum Ý Pˇllandi en virtust samt ekki geta horfst algerlega Ý augu vi­ sannleikann. Nßnast allir s÷g­u a­ ■a­ hef­u veri­ stŠrstu mist÷k Hitlers a­ rß­ast gegn gy­ingum og a­ s÷kin vŠri ÷ll foringjans. Nokkrum mßnu­um ß­ur haf­i sßlfrŠ­iherdeild BandarÝkjahers kynnst svipu­um vitnisbur­um, auk ■ess sem dulin og dj˙pstŠ­ sektarkennd virtist hafa b˙i­ um sig vegna heg­unar ■řska hersins, einkum ß austurvÝgst÷­vunum og gagnvart gy­ingum. Ůjˇ­verjar bjuggust vi­ grimmilegri hefnd og voru tilb˙nir a­ sŠtta sig vi­ hana, en vonu­u a­ BandarÝkjamenn gŠtu haft hemil ß ofsa ■eirra sem kŠmu til me­ a­ refsa ■eim.[39]

  1. Lokaor­

Ůegar Adolf Hitler ßvarpa­i ■řska ■ingi­ ßri­ 1939 og spß­i ˙trřmingu gy­inga, voru or­ hans s÷g­ Ý samfÚlagi sem var mj÷g lita­ af gy­ingaand˙­ ľ jafnvel hatri. Gy­ingar voru taldir ganga erinda sˇsÝalista og bolsÚvika, auk ■ess sem ■eir voru ßlitnir 䡊­riô. Upp komu hugmyndir um a­ eina lei­in til a­ leysa ägy­ingavandamßli­ô vŠri a­ flytja ■ß til svŠ­a vÝ­s fjarri Evrˇpu, en af ■vÝ var­ ekki. And˙­ gegn gy­ingum Ý Ůřskalandi jˇkst me­ tÝmanum og svo fˇr a­ ■eir voru ˙tiloka­ir frß ßbyrg­arst÷­um og samneyti vi­ arÝa. ═ kj÷lfar innrßsar Ůjˇ­verja Ý Pˇlland og sÝ­ar SovÚtrÝkin magna­ist and˙­in enn frekar og gefin voru leyfi til a­ drepa gy­inga, hvar sem til ■eirra nŠ­ist, e­a hneppa ■ß Ý fangavist. Engar heimildir vir­ast ■ˇ vera til um skipulag­a ߊtlun um ■jˇ­armor­ gy­inga framan af styrj÷ldinni. Mor­ og fangelsanir ■eirra og annarra af 䡊­riô kynstofnum vir­ast hafa veri­ fremur ˇskipul÷g­ og sett Ý sjßlfvald hvers herforingja. Ůa­ var ekki fyrr en Ý kj÷lfar Wannsee-rß­stefnunnar snemma ßrs 1942 a­ ˙trřmingarherfer­in tˇk ß sig opinbera mynd og var­ a­ skipulegri stefnu Ý ßtt a­ lokalausn ägy­ingavandamßlsinsô, algerri ˙trřmingu Ý sÚrh÷nnu­um b˙­um. Ůeir sem hafa hafna­ ■vÝ a­ helf÷rin hafi ßtt sÚr sta­, h˙n hafi ekki veri­ skipul÷g­ e­a a­ mun fŠrri gy­ingar hafi lßtist en haldi­ hefur veri­ fram, hafa ekki fengi­ mikinn me­byr me­ hugmyndum sÝnum og byggja ■Šr ß fßum sem engum heimildum. ١ hafa ■eir nokku­ til sÝns mßls um skipulagsleysi a­ger­anna, einkum ß fyrstu tveimur ßrum strÝ­sins.

ááááááááááá Margt bendir til a­ fj÷ldi almennra borgara hafi vita­ af og teki­ ■ßtt Ý ofsˇknum gegn gy­ingum. Ůa­ lÝtur ˙t fyrir a­ ■eir sem voru andvÝgir a­ger­unum t÷ldu sig ekki geta brug­ist vi­ me­ neinum hŠtti. ŮvÝ ˙tiloka­i fˇlk raunveruleikann og reyndi a­ halda ßfram sÝnu daglega lÝfi. Fj÷lmargir voru ˇsammßla hugmyndum Hitlers og annarra nasista, sem hÚldu ■vÝ fram a­ gy­ingar og řmsir a­rir vŠru af 䡊­riô kynstofnum, og ■.a.l. vŠri ofbeldi gegn ■eim og ˙trřming rÚttlŠtanleg. Ëttinn vi­ yfirvaldi­ og eigin bana var­ ■ˇ til ■ess a­ fßir brug­ust vi­. SagnfrŠ­ingar eins og Ian Kershaw hafa hafna­ hugmyndum Daniels Goldhagen um a­ ■řskt samfÚlag hafi veri­ gegnsřrt ädrßpskenndum gy­ingafjandskapô, a­stŠ­ur ■ar hafi ekki veri­ ˇlÝkar ■eim sem ■ekktust um alla Evrˇpu. Styrj÷ldin og helf÷rin h÷f­u hins vegar varanleg ßhrif ß ■řskt samfÚlagi­, ■ar sem sk÷mm, vanlÝ­an og samviskubit hlˇ­st upp Ý sßlarlÝfi Ůjˇ­verja. ١ tŠp sj÷tÝu ßr sÚu li­in frß lokum sÝ­ari heimsstyrjaldar er ˇvÝst hvort ■Šr tilfinningar sÚu horfnar ˙r ■řsku ■jˇ­arsßlinni.

á

[1] Um hugmyndir frŠ­imannanna mß til dŠmis lesa Ý bˇkum Galtons Hereditary Genius og English men of science: their nature and nurture sem komu ˙t ß ßrunum 1869 og 1874, einnig Ý bˇk Carrels L'Homme, cet inconnu sem kom ˙t ß ensku ßri­ 1936 undir heitinu Man, the Unknown. Kenningar Haeckels eru sennilega hvergi skřrar settar fram en Ý bˇk hans NatŘrliche Sch÷pfungsgeschichte frß ßrinu 1876. Ensk ■ř­ing ■eirrar bˇkar, The History of Creation, kom fyrst ˙t ßri­ 1876.

[2] Zweig, Stefan: Ver÷ld sem var ľ sjßlfsŠvisaga. Halldˇr J. Jˇnsson og Ingˇlfur Pßlmason ■řddu. 3. ˙tgßfa. ReykjavÝk, 2010, bls. 8.

[3] Gercke, Achim: äDie L÷sung der Judenfrageô, Nationalsozialistische Monatshefte, 38. hefti (1933), bls. 195-197.

[4] von Leers, Johann: äDas ende der jŘdischen Wanderungô, Nationalsozialistische Monatshefte, 38. hefti (1933), bls. 229-231.

[5] Kershaw, Ian : Hitler. London, 2009, bls. 469.

[6] Friedlander, Henry: The Origins of Nazi Genocide. From Euthanasia to the Final Solution. Chapel Hill, 1995, bls. 39.

[7] Kershaw: Hitler, bls. 508.

[8] Sama, bls. 669.

[9] Sama, bls. 518-519.

[10] Barbarossa var dulnefni yfir innrßs Ůřskalands Ý SovÚtrÝkin, sem hˇfst 22. j˙nÝ 1941.

[11] Kershaw: Hitler, bls. 668-670.

[12] Sama, bls. 670-674.

[13] Sama, bls. 670-674.

[14] Sama, bls. 670-674.

[15] Sama, bls. 670-674.

[16] Sama, bls. 674-675.

[17] Friedlander: The Origins of Nazi Genocide, bls. 284.

[18] Jńckel, Eberhard: Hitler in history. Hanover NH, 1984, bls. 46.

[19] Friedlander: The Origins of Nazi Genocide, bls. 285.

[20] Sama, bls. 284.

[21] Sama, bls. 286.

[22] Kershaw: Hitler, bls. 684.

[23] Sama, bls. 687.

[24] Breitman, Richard: The Architect of Genocide: Himmler and The Final Solution. London, 2004, bls. 229-233.

[25] Kershaw: Hitler, bls. 696-697.

[26] Lipstadt: Denying the Holocaust. The Growing Assault on Truth and Memory. London, 1994, bls. 214.

[27] Friedlander: The Origins of Nazi Genocide, bls. 286-287.

[28] KoleinoxÝ­ er baneitra­ og binst au­veldlega vi­ rau­kornin Ý blˇ­inu. ┴stŠ­an er s˙ a­ hemˇglˇbÝnsameindir rau­kornanna vilja frekar bindast CO en O2. Aflei­ingin er s˙ a­ vefir og lÝffŠri lÝkamans fß ekki nŠgt s˙refni. Snertur af koleinoxÝ­i getur valdi­ h÷fu­verk og sljˇleika en Ý meira magni getur ■a­ orsaka­ ˇafturkrŠfar heilaskemmdir og jafnvel dau­a. (Dagur SnŠr SŠvarsson: „GŠti Úg fengi­ a­ vita ■a­ helsta um kolefni?“. VÝsindavefurinn 20.11.2007. http://visindavefur.is/?id=6917. Sko­a­ 14.02.2011)

äTilraunir leiddu Ý ljˇs a­ blßsřra (HCN) vŠri ähentugô: H˙n er nefnilega brß­drepandi ■vÝ a­ ekki ■arf nema um 50 gr÷mm til a­ myr­a um 1000 manns. H˙n verkar fyrst ß frumur Ý ÷ndunarvegi fˇrnarlambanna og lei­ir oftast til ■ess a­ ■au kafna ß fßum mÝn˙tum.ô. (Pßll Bj÷rnsson: äVoru ˙trřmingarb˙­ir nasista Ý seinni heimsstyrj÷ldinni allar utan Ůřskalands?ô. VÝsindavefurinn 20.3.2001. http://visindavefur.is/?id=1392. Sko­a­ 14.2.2011).

[29] Browning, Christopher R.: The Path to Genocide. Essays on Launching the Final Solution. Cambridge, 1992, bls. 169.

[30] Kershaw: Hitler, bls. 697.

[31] Lipstadt, Deborah: Denying the Holocaust, bls. 11.

[32] Lipstadt: Denying the Holocaust, bls. 214.

[33] Morgunbla­i­ 12. aprÝl 2000, bls. 30.

[34] Goldhagen, Daniel Jonah: HitlerĹs Willing Executioners. Ordinary Germans and the Holocaust. London, 1996, bls. 23.

[35] Kershaw, Ian: The Nazi dictatorship: Problems and Perspectives of Interpretation. London, 2000, bls. 255.

[36] Sama, bls. 257.

[37] Bankier, David: äGerman public awareness of the final solutionô. The Final Solution. Origins and Implementation. Ritstjˇri David Cesarini. London, 1994, bls. 215.

[38] Sama, bls. 216.

[39] Sama, bls. 216.

BloggfŠrslan er alfari­ ß ßbyrg­ skrifanda en endurspeglar ekki ß neinn hßtt sko­anir e­a afst÷­u mbl.is, og Morgunbla­sins.


mbl.is 70 ßr frß frelsun Auschwitz
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband